Een mislukte en een gelukte revolutie

'WAT LIJKEN WE toch op elkaar', stelde de krant Moskovski Komsomolets bijna verbaasd vast na de opening van de tentoonstelling Moskva-Berlin, Berlin-Moskau 1900-1950 in Moskou....

BERT LANTING

De tentoonstelling, die uit ruim tweeduizend schilderijen, foto's, schetsen, maquettes en affiches bestaat, is samengesteld naar voorbeeld van de succesvolle expositie Parijs-Moskou uit 1979. Maar de sfeer is totaal anders. Parijs-Moskou was het verhaal van een liefde, Moskou-Berlijn is meer dan een gedeelde artistieke ervaring. Het is het verslag van twee culturen die door het lot met elkaar verbonden zijn: het einde van een keizer- en tsarenrijk, een mislukte en een gelukte revolutie, een dictatoriaal systeem en twee oorlogen.

Om het historische reliëf weer te geven worden de kunstwerken vergezeld van foto's en andere tijdsdocumenten. Zo ligt er in de zaal over de Eerste Wereldoorlog een liederenboek voor de Duitse soldaat met de opgewekte titel: Jeder Schuss ein Russ.

De gelijkenis tussen de twee vijanden springt vooral in het oog doordat de organisatoren van de Moskouse tentoonstelling voor een 'hardere' aanpak hebben gekozen dan hun collega's in Berlijn. Daar werden de Duitse en de Sovjet-kunstwerken in aparte zalen vertoond. In het Poesjkin-museum hangen de Duitse en de Sovjet-kunst steeds tegenover elkaar, als twee klokken waarop bijna synchroon de tijd naar de dictatuur en, tenslotte, de oorlog wegtikt.

Het is wel begrijpelijk dat de Duitse organisatoren hun vingers niet wilden branden aan een opvlammende 'Historikerstreit'. Dat is een zaak voor de Russen en het moet gezegd dat de samenstellers van de tentoonstelling in het Poesjkin-museum niet bang zijn geweest: parallellen trekken tussen het nazisme en het Sovjetcommunisme is nog altijd 'not done' in Rusland.

Het effect is verbijsterend, vooral in de zalen waar de voortbrengselen van de nazi-kunst en het socialistisch realisme getoond worden. Op twee televisieschermen zijn fragmenten te zien uit een Mosfilm-produktie over hoe Moskou - de hoofdstad van de Wereldrevolutie - eruit zal gaan zien en uit een documentaire van de Duitse UFA-studio over de bouw van het nieuwe Berlijn, de hoofdstad van het Derde Rijk. Geen verschil te zien.

Het wrange is dat Moskou en Berlijn steeds meer op elkaar begonnen te lijken, naarmate ze zich meer van elkaar afwendden. Voor de Eerste Wereldoorlog en in de jaren twintig was er een uitbundige artistieke uitwisseling tussen de twee hoofdsteden en dat valt ook af te lezen aan de werken. Malevitsj, Tatlin, Bauhaus, Nolde, Larionov, Kirchner, Boerljoek: de artistieke verwantschap is duidelijk te zien, maar de individuele expressie voert - soms ongewild - nog de boventoon. Later verdwijnt het individuele echter en krijgt de collectieve kunst de overhand, zowel in het Hitlers Duitsland als in de Sovjet-Unie van Stalin.

Wat is het verschil tussen Gerasimov's schilderij Lenins toespraak tot het plenum van de Moskouse Sovjet op 20 november 1920 en Am Anfang war das Word van Otto Hoyer, waarop een jonge Führer burgers en soldaten toespreekt? Of neem het vrolijke 'Stalin en de leden van het Politburo tussen kinderen in het Gorki-park' en Emil Scheibe's schilderij van Hitler aan het front tussen begeesterd kanonnenvoer.

Naarmate de bezoeker het einde van de tentoonstelling nadert, wordt het steeds benauwder en donkerder in de tunnel van de geschiedenis. Kleuren en nuances vervagen, terwijl de Boodschap steeds meer nadruk krijgt. Het laatste woord is, althans op deze tentoonstelling, aan de Russen: 'Konets' ('Het Einde') van het kunstenaars-trio Koekryniksy. Het laat een wanhopige Hitler zien vlak voor zijn zelfmoord in zijn bunker. Een pathetisch doek, maar in al zijn kitscherigheid indrukwekkend.

Bert Lanting

Moskva-Berlin, Berlin-Moskau 1900-1950, tot en met 30 juni in het Poesjkin-museum in Moskou. Toegang voor buitenlanders: 30.000 roebel (tien gulden).

Meer over