Een 'literair-racistisch Watergate'

Binnenkort gaat Teun A. van Dijk, hoogleraar tekstwetenschap aan de Universiteit van Amsterdam, met vervroegd pensioen. Hij zal wel werkzaam blijven aan het Departement de Traducció i Filologia van de Universitat Pompeu Fabra in zijn huidige woonplaats Barcelona....

Van daaruit stuurde Van Dijk vorige week een opmerkelijke uitnodiging: op maandag 15 september geeft hij een afscheidsborrel voor genodigden in De Balie in Amsterdam. Bij die gelegenheid verschijnt zijn nieuwe boek De Rasoel-Komrij Affaire, 252 pagina's, uitgegeven door Critics. Van die uitgeverij is Van Dijk secretaris. De veronderstelling dat het hier een publicatie in eigen beheer betreft, wordt desgevraagd door de auteur per e-mail bevestigd: 'Het moet zo, omdat de uitgevers tot mijn grote verbazing niet geïnteresseerd waren. Dat is een onderdeel van het algemene probleem van het gebrek aan belangstelling voor kritische analyses van racisme in Nederland.'

De strijdbijl wordt weer opgegraven. Hoe zat het ook weer? Na de fatwa van ayatollah Khomeiny tegen Salman Rushdie, schrijver van De Duivelsverzen, verscheen in 1990 het pamflet De Ondergang van Nederland van ene Mohamed Rasoel. De auteur wilde 'naieve Nederlanders' waarschuwen voor een aanstaande overheersing door 'fanatieke moslims'. Na bijna twee jaar juridisch onderzoek werd de Pakistaans-Nederlandse variété-artiest Zoka van A. aangewezen als de werkelijke auteur en veroordeeld tot een boete van tweeduizend gulden.

Teun A. van Dijk, specialist in de analyse van racistische teksten, meende echter dat Zoka van A., 'die nooit een boek las', het literair geschreven pamflet onmogelijk gemaakt kon hebben. Hij zag een grote overeenkomst 'in ideeën en stijl' tussen het boekje van Rasoel en het werk van Gerrit Komrij. Die bestookte Van Dijk vervolgens met columns waarin hij 'Teuntje' witheet voor charlatan uitmaakte. Uit het proces tegen Zoka van A. was immers gebleken dat Komrij 'met het drukwerkje evenveel uitstaande had als een islamiet met een kerstboom'.

En toen bleef het stil. Maar Teun A. van Dijk blijft bij zijn standpunt. Volgens hem hebben 'Nederlandse elites een literair-racistisch Watergate' in de doofpot gestopt. Gerrit Komrij en anderen, 'zoals vertaler René Kurpershoek', hebben met dit pamflet en deze mystificatie (Rasoel zou een ex-moslim zijn) 'bij wijze van practical joke de ''goedgelovige'' Nederlanders bij de neus willen nemen'. Komrij wilde volgens Van Dijk door zijn provocerende pamflet agressie uitlokken van moslims of anti-racisten. Dan kon de 'stukjesschrijver' zich net zo'n groot schrijver wanen als Salman Rushdie, met wie hij zich zou identificeren.

In De Rasoel-Komrij Affaire plaatst Van Dijk de reacties op dit 'typische geval van elite-racisme' tegen de bredere achtergrond van de beweerde vreemdelingenhaat van Bolkestein, Fortuyn en hun medestanders, en hij waarschuwt tegen het groeiende racisme en de verrechtsing in Nederland en Europa.

Het gaat, verzekert Van Dijk in zijn e-mail, 'om een samenzwering. Komrij is hoogstwaarschijnlijk op zijn minst een van de auteurs. René Kurpershoek dient door pers en jusititie danig aan de tand te worden gevoeld. En de rol van NRC Handelsblad, waarin het eerste fragment van het pamflet verscheen, hoort nader uitgezocht. Ik heb met mijn beschuldiging altijd een slag om de arm gehouden. Nu, na verder onderzoek, kan ik iets zekerder zijn. En al zou een bijna perfecte kloon de schrijver van De Ondergang van Nederland zijn, dan nog heeft Komrij onder eigen naam precies dezelfde kwalijke dingen over moslims en andere buitenlanders geschreven als waarvoor het racistische pamflet door de rechter is veroordeeld! Je kunt geen agressief columnist zijn zoals Komrij en dan kwaad worden wanneer eens iemand hém kritiseert op wat hij schrijft. Ik noem zijn schrijfsels racistisch.'

Komrij deed Van Dijk destijds een proces aan wegens smaad, maar verloor dat in hoger beroep, mede omdat hij mans genoeg was 'om zelf met zulke dwarsgebakken kletskoek af te rekenen' (Komrij). Is de tekstwetenschapper niet bevreesd voor een nieuw proces? 'Nee', schrijft Van Dijk. 'Het zou prachtig zijn als de zaak weer voor de rechter kwam, want dan kan ik een aantal mensen onder ede laten getuigen waarover ze eerder met verve hebben gelogen - wie weet zou de zaak dan zo zijn opgelost.'

Het ziet ernaar uit dat de Dichter des Vaderlands zich binnenkort weer eens ouderwets kwaad kan maken.

Meer over