Een levenseinde als een pastoraal spektakelstuk

Een bizar media-event: honderd jaar geleden liep de bejaarde schrijver Tolstoj van huis weg. Ruim een week later stierf hij, op een spoorwegstation.Door Arjan Peters

Zelden was de term 'eindstation' meer van toepassing dan op de laatste dagen uit het leven van de schrijvende graaf Leo Tolstoj. Hij besloot op zijn 82ste midden in de nacht het gerieflijke landgoed Jasna Poljana te verlaten, dankte per brief zijn vrouw Sofia Andrejevna voor 48 jaar gezelschap, en verzocht haar hem niet te volgen. Hij ging uit sterven, moest zij weten, en wilde dat alleen doen.


Twee dagen later arriveerde hij met een fikse longontsteking op het spoorwegstationnetje Astapovo, nam zijn intrek in een eenvoudige kamer die de bewoner pal naast de rails hem eerbiedig afstond, ging op bed liggen, legde zijn hoofd te rusten op zijn eigen kussen (dat een dochter hem had nagebracht), schreef nog wat, plukte aan zijn lange witte baard, krabbelde met zijn nagels enigmatische hiëroglyfen op het laken, en blies zijn laatste adem uit.


Een man van tegenstellingen en tegenspraken. De aristocratische romancier van Oorlog en Vrede (1869) en Anna Karenina (1877) beliefde te sterven als een vegetarische goeroe, los van huis en haard, en van de Russisch-orthodoxe kerk, die hem in februari 1901 in de ban had gedaan omdat hij het instituut niet erkende.


Een levenseinde als het begin van een verhaal - zwanger van symboliek, dat voelt iedereen die in verbijstering de feiten tot zich neemt. Station, eindstation, de laatste statie van een lang en zoekend leven.


Een waar schrijverseinde. Met die kanttekening, dat Tolstojs laatste bewegingen hem hadden veranderd in een personage. Hij beeldde uit wat een verhaalfiguur zou hebben kunnen doen. De nomade die ten slotte de wereld in trekt, om de aftocht te aanvaarden.


Geen wonder dat dit curieuze verhaal andere schrijvers en filmmakers al een eeuw lang heeft geïnspireerd. Dikwijls worden zij daarbij verleid tot romantiek. Je kunt het je haast niet anders voorstellen dan dat die schrijver die over de hele wereld volgelingen had, zich uiteindelijk van alles en iedereen wilde ontdoen, om in de mist van het volle leven de einder tegemoet te gaan.


Maar hoe zag de werkelijkheid er uit? De Californische onderzoeker William Nickell heeft alles in kaart gebracht: de krantenberichten (de vlucht van de bejaarde auteur was direct groot nieuws), nerveuze telegrammen naar tsaar Nicolaas II, politieverslagen, dagboeken van familieleden en volgelingen, artsenverklaringen.


Als er nu één ding vaststaat, dan is het wel dat Tolstojs vlucht niet naar de eenzaamheid voerde, maar naar de publieke aandacht. Onder het raam van zijn kamertje op het Astapovo-station lagen de reporters met hun notitieboekjes en hurkten de verontruste bisschoppen; zoals enkele dagen later, toen het ontzielde lichaam van de schrijver door duizenden knielende volgelingen, liefhebbers en studenten op zijn landgoed werd begraven, de politieagenten en spionnen in de struiken op de loer lagen. Een bizar media-event, een pastoraal spektakel, tot uitdrukking komend in een cavalcade van pamfletten. It was one century ago - Tolstoj stierf op 7 november 1910 volgens de toenmalige Russische kalender, 20 november 1910 volgens de huidige.


Omdat de bebaarde titaan zelf in die laatste dagen voornamelijk zweeg, blijft het tot op de dag van vandaag gissen naar de betekenis van zijn vlucht.


En dát is het mooie, toont Nickell aan in zijn geïllustreerde monografie, door middel van overvloedig materiaal.


Vervolg op p2


Door te zwijgen vergrootte Tolstoj het raadsel

Vervolg van p1


De werkelijkheid was al dermate poëtisch en rijkgeschakeerd, dat geen vertelling op basis van die tumultueuze feiten er recht aan kan doen. Vandaar deze inventarisatie van de belezen Amerikaan, die Tolstojs stelling dat 'de dood het begin van een nieuw leven' is, met behulp van tastbare documenten en foto's onderstreept.


Als Tolstoj met die trip íets in gang zette, was het de behoefte van derden om die te duiden. Door zijn stilte vergrootte hij het raadsel, en bood eenieder de gelegenheid er op los te projecteren. Er waren de Tolstoj-watchers, die zijn vlucht interpreteerden als het failliet van zijn huwelijk, dat al zwaar onder druk was komen te staan doordat de schrijver zich liever als onwereldse boer afficheerde, die zelfs de rechten van zijn werk aan zijn vrouw had overgedragen. Hij was haar onderhorige.


Maar die rol ging hem niet goed af, en haar trouwens ook niet - ze stoorde zich aan zijn pontificale ascetendom, dat zij juist een vorm van onverantwoordelijkheid en egocentrisme vond. Sofia leverde veel strijd met de Tolstojanen, onder leiding van zijn vriend en secretaris Vladimir Chertkov, die hem assisteerde bij het opstellen van zijn testament.


Tolstoj kon er niet meer tegen dat Sofia zich met zijn zaakjes moest bemoeien, en dat ze tot in de nacht waarop hij de benen nam in zijn papieren zat te snuffelen - daarvan getuigen zijn laatste dagboekaantekeningen op 28 oktober 1910.


Terwijl er niemand beter zorgde voor zijn papieren dan zij, betoogde ze herhaaldelijk, en naar verluidt was haar eerste reactie op zijn verdwijning een zelfmoordpoging. Schreeuwend stortte ze zich in een poel op het landgoed, maar haar kinderen en de huishouding voorkwamen een drama.


Loos theater, riepen Chertkov en de zijnen meteen. Iedereen in dit verhaal was ongelukkig op zijn eigen manier, stelt William Nickell vast, droogjes verwijzend naar de openingszin van Anna Karenina, die over het verschil tussen gelukkige gezinnen (lijken allemaal op elkaar) en ongelukkige (daar zit een altijd een verhaal in, want die zijn stuk voor stuk ongelukkig op hun eigen wijze).


De orthodoxe kerk had een geheel eigen lezing: de schrijver die in Mijn biecht (1882) en Mijn kleine evangelie (1883) de boereneenvoud predikte en de orthodoxe liturgie verwierp, keerde aan het eind van zijn leven op zijn schreden terug, door als het ware terug te lopen naar de Russische kerk. Helaas ontbrak het hem aan de kracht dat er met zoveel woorden bij te zeggen.


Maar de kerk was er vlug bij om die tekst zelf te leveren, met de retoriek en symboliek haar toevertrouwd, in de hoop daarmee Tolstojs aanhang te beïnvloeden. Opdat de gelederen weer gesloten konden worden. Afgelopen met die flauwekul.


En dan was er de ongeduldige Vladimir Lenin (toen 40), die de socialistische revolutie aan het uitbroeden was die in 1917 werkelijkheid zou worden. Hij zag in de vlucht van Tolstoj een vooruitwijzing. Al was de oude auteur het zich niet bewust, in passieve zin was hij een voorbereider van de Revolutie: door de familie op het landgoed achter zich te laten, zou Tolstoj een stap hebben gezet in de richting van 'het collectieve ideaal'. De aristocraat die als bolsjewiek stierf. Lenin schreef het ene stuk na het andere om deze visie er in te hengsten.


Het luisterrijke landgoed Jasna Poljana, vlakbij de stad Tula, werd in 1910 ogenblikkelijk een pelgrimsoord en al snel een museum (met de authentieke bibliotheek), en is dat tot op heden gebleven. Tolstoj liep er eind oktober vandaan, om er begin november dood weer te keren, de nabestaanden en lezers achterlatend met de vraag naar het waarom van zijn tocht naar eindstation Astapovo. Dat vraagteken, een weergaloze cliffhanger, zet deze documentaire onder voltage.


CV

Lev Nikolajevits Tolstoj's roem is gebaseerd op twee meesterwerken: de romans Oorlog en Vrede (1865-1869) en Anna Karenina (1877), veelvuldig vertaald en verfilmd, en enkele beroemde novellen als De Kreutzersonate (1889) en De dood van Ivan Iljitsj (1887).


De auteur werd op 9 september 1828 geboren op het landgoed Jasna Poljana (Oekraïne). Zijn vader streed als officier in de oorlog van 1812 tegen Napoleon. Zelf vocht hij als commandant in de Krimoorlog, waaraan hij na 1852 in zijn eerste verhalen refereerde.


In latere jaren keerde de schrijver zich tegen het materialisme en atheïsme, maar ook tegen de Russisch-Orthodoxe kerk. Hij ging boerenkleding dragen en predikte eenvoud en mededogen (Mijn biecht, 1882).


Tolstojs graf op Jasna Poljana (letterlijk: 'heldere open plek'), is nog altijd een toeristische trekpleister.


Meer over