Een levensechte maar valse inkijk

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: slavernij.

null Beeld
Beeld

Om alvast een voorschotje te nemen op de aanstaande slavernijtentoonstelling in het Rijksmuseum, die het museum deze week aankondigde: het zou zo maar kunnen dat ze dit schilderij aanvragen als bruikleen. Dikke kans, lijkt me, want het is een van de weinige schilderijen uit die tijd waarop géén stereotiepe donkere mensen afgebeeld staan. En een schilderij dat de slaven uitbeeldt in hun sociale omgang.

Deze vrouw hier, met haar misschien zwangere buik en witte bh, haar kralensieraden om arm en nek en rode opgeknoopte doek, heeft zo'n autonome, vriendelijke blik, dat je meteen het gevoel hebt naast haar te staan. Dat doet dit werk: het zet je naast de slaven van 1707 op de suikerplantage Palmeneribo in Suriname. Pal voor een vrouw die net van haar vrijheid is beroofd en uit Afrika is verscheept. Dat zie je aan de rituele snedes op haar buik en onderarm (in de catalogus Black is Beautiful, 2008, las ik dat het tatoeages zijn maar het lijken mij inkepingen): het maakte haar in die tijd herkenbaar als zogenoemde zoutwaterslavin, een geboren Afrikaanse. Dit is een voorouder van onze Surinaamse Nederlanders, die direct uit Afrika kwam. Met een eigen gezicht. We kennen namen van slaven op deze plantage omdat er een opstand was die is gedocumenteerd: Charles, Wally, Claas, Mingiuel, onder anderen. Misschien is zij een zus van een van hen.

Je kunt door dit schilderij wandelen als door een tuinfeest of dansavond (ja, ik kom hier zo op terug). Neem je de groepjes apart, dan hoor je het geklets, getrommel en gedans bijna. De mannen zijn sterk en ieder verschillend, de groepjes zijn net snapshots van een samenkomst van vrienden die je op Instagram of Twitter zou kunnen tegenkomen. Het kind in de rugdraagzak hangt lekker met z'n koppie achterover te snurken. Het is heel erg echt en daarmee heel indringend.

Want ja de gezichten spreken en de verschillende huidtinten en argeloze bewegingen geven ieder een identiteit, maar NEE ZO WAS HET NATUURLIJK NIET. Duh.

Áls de slaven al onderonsjes als deze hadden, maakte het ze niet minder eigendom van andere mensen. Van de man die deze schilder in dienst nam om ze te portretteren, dus. Dirk Valkenburg was naar Suriname gebracht door plantage-eigenaar Jonas Witsen. Hij had als een van de weinige kunstenaars in die tijd oog voor gezichten van slaven. Dat maakt van deze voorstelling een levensechte, maar valse inkijk.

Dirk Valkenburg, Slavendans op een suikerplantage in Suriname, 1706-08, olieverf op doek, 58 x 46,5 cm, Statens Museum for Kunst, Kopenhagen. Beeld
Dirk Valkenburg, Slavendans op een suikerplantage in Suriname, 1706-08, olieverf op doek, 58 x 46,5 cm, Statens Museum for Kunst, Kopenhagen.Beeld

Moeten we dat willen zien, gezelligheid op een plantage tussen superstrakke, gezonde en mooie slaven?

In 2014 nam filmbedrijf Warner Brothers een beslissing over tekenfilms die nu ongemakkelijk kunnen overkomen. In Tom & Jerry bijvoorbeeld (vroeger MGM, later opgekocht door WB) is de huishoudster Mommy Two Shoes, een boze, behoorlijk stereotiepe, dikke, zwarte vrouw. Eerder hadden maatschappijen dergelijke scènes geschrapt uit tekenfilms. Maar Warner Bros plaatste in 2014 een tekst voorafgaand aan de films: 'Sommige cartoons die u gaat zien zijn een product van hun tijd. Ze kunnen etnische en raciale vooroordelen vertonen die destijds normaal waren in de Amerikaanse samenleving. Die uitbeeldingen waren toen verkeerd, en zijn nu verkeerd. En al geven deze scènes niet de visie van Warner Bros weer, toch worden ze vertoond zoals ze oorspronkelijk zijn gemaakt. Want ze weg laten zou hetzelfde zijn als doen alsof deze vooroordelen nooit hebben bestaan.' Een bevriende kunstenaar deelde deze tekst laatst en ik dacht: wat een prachtige manier om stelling te nemen en tegelijk helder afstand te nemen van het gedachtengoed waaruit de beelden zijn voortgekomen. Zo kunnen we de geschiedenis gaan begrijpen.

Meer over