Analyse

Een kabinet voor de zomer? Vergeet het maar. CDA en VVD blaken van zelfvertrouwen en lijken geen haast te hebben

null Beeld Phil Nijhuis
Beeld Phil Nijhuis

Er zijn dit weekend tachtig dagen verstreken sinds de verkiezingen, maar een nieuw kabinet is verder uit zicht dan ooit. De meest voor de hand liggende bondgenoten ruziën nu zelfs openlijk met elkaar. Wat ging er mis en hoe nu verder?

Een kleine nederlaag is het wel voor informateur Mariëtte Hamer. Van de Tweede Kamer kreeg zij tot 6 juni de tijd om te adviseren welke partijen met elkaar zouden kunnen onderhandelen over een regeerakkoord. Velen vonden dat al te lang duren. Vrijdag maakte Hamer bekend dat ze extra tijd nodig heeft.

Hoewel het Binnenhof sinds de verkiezingscampagne om tempo schreeuwt, is de realiteit dat de formatie in een slakkengang gaat. De gezondheidscrisis en het economisch herstel als gevolg van het coronavirus vroegen om daadkracht, vond een Kamermeerderheid, maar tweeënhalve maand later zijn de contouren van een nieuw kabinet in de verste verte nog niet zichtbaar.

Acht weken gingen verloren aan het temperen van de vertrouwenscrisis rondom VVD-leider Mark Rutte. Pas nadat de verontwaardiging over Ruttes leugen omtrent het kritische Kamerlid Pieter Omtzigt weer was geluwd, kon het echte formeren beginnen. Dat is nu drie weken geleden.

Maar obstakels zijn er nog steeds. Inmiddels gaan vier van de vijf meest voor de hand liggende formatiepartijen – VVD, CDA, PvdA en GroenLinks – ruziënd over straat. CDA-leider Wopke Hoekstra joeg Jesse Klaver (GroenLinks) en Lilianne Ploumen (PvdA) deze week in de gordijnen door te zeggen dat hij het niet ziet zitten om met twee linkse partijen tegelijk te formeren.

Dit tot verbijstering van Klaver en Ploumen. ‘Hou op met al die schijnbewegingen en hou op met alleen maar ‘nee’ zeggen’, aldus een geïrriteerde Ploumen. Bij GroenLinks klinken achter de schermen hardere woorden. ‘Waar denkt Hoekstra dat hij mee bezig is? Misschien is hij gefrustreerd dat hij als partijleider de belofte niet heeft kunnen inlossen?’

Maar Rutte steunt Hoekstra volop: ‘Die combinatie ligt niet voor de hand. Integendeel’, zegt de VVD-leider vrijdag over de optie van regeren met zowel PvdA als GroenLinks. ‘Er zit wat dat betreft geen licht tussen mij en Hoekstra.’

Hoe nu verder?

Met zoveel stelligheid zit de kabinetsformatie inmiddels muurvast. De poging van voormalig vredesgezant Sigrid Kaag (D66) om de partijen uit haar voorkeurscoalitie überhaupt een keer om tafel te krijgen is tot dit weekeinde vruchteloos gebleken. Toch heeft ze hoop: ‘Een blokkade is geen Berlijnse muur.’

Maar witte rook valt niet snel te verwachten. Waar partijen eerst nog om tempo vroegen in de kabinetsformatie, is de haast er voor de VVD en CDA uit. Zij menen inmiddels voldoende steun te hebben vergaard bij diverse partijen voor een nieuwe begroting van het demissionaire kabinet.

‘Als het toch wat langer duurt, dan hoop ik dat mensen snappen dat er wel een zittend kabinet zit dat de noodzakelijke besluiten neemt’, zei Rutte vrijdag zelfverzekerd. Ook bij de christendemocraten heerst niet het idee dat er een acute revolte in de samenleving zal uitbreken als er niet voor de zomer een nieuw kabinet komt. ‘De ergste crisis wel voorbij’, zegt een prominente CDA’er.

Bij de twee rechtse partijen lijkt het zelfvertrouwen de afgelopen weken fors toegenomen. CDA-leider Hoekstra is na de ziekmelding van Omtzigt in een klap af van de geest van de Enschedeër die boven de formatie bleef zweven. Ook de liberalen merken dat Hoekstra weer beter in zijn vel zit. Bij de VVD-leider is dat net zo. Rutte loopt alweer rond met de bravoure van de winnaar en durft zelfs te eisen wie aan tafel mag aanschuiven.

Links laat niet los

Nu de tijdsdruk er bij de formatie vanaf is en het zelfvertrouwen terug is, drijven de VVD en CDA de prijs op om mee te regeren. ‘Je bezwaren uiten voordat de gesprekken met linkse partijen überhaupt zijn begonnen, is ook bedoeld om de verhoudingen te normaliseren’, erkent een rechtse bron. ‘Tot nu werd er gedaan alsof de vijf partijenvariant de enige opties was. Nou dat is het niet, er valt wel degelijk wat te onderhandelen.’ Hoekstra suggereerde vrijdag dat het linkse duo prima ingewisseld kan worden voor Volt, JA21 of ChristenUnie.

D66, PvdA en GroenLinks lijken weinig onder de indruk van de tegenstand van rechts. ‘Zonder ons is ook prima’, zegt een prominente PvdA’er. De twee linkse partijen zijn vastberaden elkaar niet los te laten en ook de Democraten wensen VVD en CDA veel succes met de vorming van een rechts kabinet, zo is te horen in de wandelgangen.

Zo bezien is de zoektocht naar een nieuw kabinet en het bijhorende formatiespel pas net begonnen. Informateur Hamer merkte vrijdag op dat de inhoudelijke verschillen binnenskamers kleiner lijken dan de partijleiders buiten voor de pers doen suggereren. ‘De inhoudelijke verschillen stemmen mij optimistisch.’

Maar dat er voor de zomer nog een kabinet komt, zoals Rutte en Kaag eerder hoopten, lijkt inmiddels uitgesloten. Op de vraag of dat nog ging lukken, gooide Rutte vrijdagmiddag zijn handen de lucht. ‘Ik hoop het!’, zei hij, maar hij schudde nee met zijn hoofd. Betrokkenen schatten dat Nederland blij mag zijn als er voor Prinsjesdag – 21 september – een nieuwe regering aantreedt.

‘Een deadline is ook maar een datum, het gaat om de kwaliteit’, zei Hamer. ‘Het zijn uiteindelijk de partijen die de snelheid bepalen.’

Meer over