Reportage

Een jaar na de brand in kamp Moria op Lesbos wonen duizenden vluchtelingen nog steeds in noodopvang

Het tijdelijke vluchtelingenkamp op Lesbos dat kamp Moria vervangt. De 3.500 bewoners hebben nog altijd geen aansluiting op het riool ondanks toezeggingen van de EU.  
 Beeld Giulio Piscitelli
Het tijdelijke vluchtelingenkamp op Lesbos dat kamp Moria vervangt. De 3.500 bewoners hebben nog altijd geen aansluiting op het riool ondanks toezeggingen van de EU.Beeld Giulio Piscitelli

Nadat vluchtelingenkamp Moria op Lesbos in vlammen opging, beloofde de EU binnen twaalf maanden opvang in ‘menswaardige omstandigheden’. Een jaar later is van het nieuwe kamp nog geen steen gelegd. Bureaucratie en politieke verdeeldheid zijn hiervan de oorzaak. Duizenden asielzoekers die nog altijd in het tijdelijke tentenkamp wonen, het gevolg.

‘In het oude Moria was de grond vaak rood van bloed’, herinnert Nassir Ahmad zich, terwijl zijn zus Fajiba thee serveert op het groene kleed in hun tent. In een hoekje zit hun moeder Shirin, een ineengekrompen vrouw van eind zestig, mompelend en wezenloos voor zich uit te staren.

‘Ik kon daar niet slapen, omdat ik mijn zus en moeder ’s nachts moest beschermen tegen de gevechten en overvallen’, vertelt de automonteur uit Afghanistan (‘in de dertig, ik weet niet precies hoe oud ik ben’). Ahmad was er dan ook niet rouwig om toen de hel van Moria op 8 september vorig jaar in vlammen opging, al belandde het gezin net als de andere bewoners op straat.

Dagenlang brachten Nassir, Fajiba en hun psychisch zieke moeder Shirin door op de openbare weg, samen met de bijna 13 duizend andere bewoners van Moria. Er werd gevochten om het schaarse voedsel en water dat hulporganisaties uitdeelden.

‘Nooit meer Moria’, klonk het bij het zien van de beelden vol afschuw door heel Europa, tot in de hoogste regionen van de Europese Commissie. Toch bleven de onderhandelingen met de lidstaten over het herplaatsen van asielzoekers uiterst moeizaam. Veel landen wilden het liefst alleenstaande minderjarigen opnemen, ze wilden gezinnen eventueel accepteren als alternatief, maar de aantallen bleven laag.

Nederland nam na veel gesteggel honderd mensen op, Noorwegen vijftig, België 150. Toen er niet genoeg alleenstaande minderjarigen bleken die aan alle Nederlandse eisen voldeden, werd het aantal aangevuld met een paar gezinnen. Sommige herplaatsingen zijn nog steeds niet voltooid: zo zegde Ierland toe 81 mensen op te nemen, die eind deze maand pas aankomen.

Herplaatsing

Het is een jaar na de brand weliswaar veel minder druk op Lesbos, maar dat is amper te danken aan Europese solidariteit. De populatie op alle Griekse eilanden samen ging afgelopen anderhalf jaar omlaag van 40 duizend naar een kleine zevenduizend mensen, maar slechts vierduizend van hen werden herplaatst in andere Europese landen, waarvan het merendeel in Duitsland.

Verreweg de meeste vertrekkers kwamen op het Griekse vasteland terecht, een deel van hen nadat ze een vluchtelingenstatus kregen: in de eerste helft van 2021 werden 9.816 mensen erkend als vluchteling. Daarnaast verplaatste Griekenland de laatste maanden ook veel ‘kansrijke asielzoekers’ naar het vasteland om de druk op de eilanden te verlichten, en verlaten sommige afgewezenen het eiland om in de illegaliteit verder te leven.

Op het eiland werd intussen in allerijl een nieuw tentenkamp opgetrokken voor de duizenden die op de weg achterbleven, niet uitverkoren door de lidstaten. Voor hen kwam er een tijdelijke noodvoorziening, zo was het idee, maar een jaar later wordt die steeds permanenter.

De EU maakte al in november 5,4 miljoen euro vrij om het tijdelijke kamp van basale infrastructuur te voorzien. Na een lange winter vol overstromingen, zonder elektriciteit en met amper sanitair, zit er nu sinds enkele maanden eindelijk wat schot in de werkzaamheden.

Geen rioolaansluiting

Grote trucks vol grint rijden af en aan, tenten worden afgebroken en verplaatst omdat de bouwvakkers het terrein moeten verstevigen en ophogen. Aansluiting op het riool ontbreekt nog altijd, dus de 3.500 bewoners zijn ook na een jaar aangewezen op rijen stinkende dixi’s.

Een paar straten verderop zitten een vader en zoon gebogen over een plaat van geperst hout, hamer en spijkers in de hand. Ze zijn bezig hun kleine onderkomen uit te breiden, door er een zelfgebouwd deel aan vast te maken. Ze wonen in een van de zogenoemde Ikea-huisjes, een soort kant-en-klare-bouwpakketten waarvan het eindresultaat het midden houdt tussen een tent en een container.

Polen nam na de brand geen mensen op, maar stuurden wel 156 van deze huisjes naar Lesbos: Polish aid, staat er daarom in grote zwarte letters op elk exemplaar, zodat niemand kan vergeten waar ze vandaan komen. Veel mensen maken aanbouwtjes om hun leefruimte te vergroten naarmate hun verblijf in het kamp langer duurt, maar het kampmanagement heeft laten weten dat ze binnenkort allemaal weer moeten worden afgebroken. Niet toegestaan vanwege brandgevaar.

Gezinskamp

Een ander deel van de tenten is inmiddels vervangen voor oude containerwoningen, overgekomen uit het dit voorjaar gesloten gezinskamp Kara Tepe. De containers zijn een schaars goed, weet Sayed Jawad (28) uit Afghanistan, die net buiten het kamp een kinderwagen een steile heuvel opduwt met zijn zoontje Muhammad (anderhalf jaar) erin.

Ze zijn op weg naar een dokter voor Muhammad, want de vrijwilligers van de kliniek in het kamp konden er niet achter komen wat er mis was. Jawad maakt zich zorgen om de ernstig kijkende peuter, die al maanden niets wil eten en alleen maar melk drinkt. Over een paar weken bevalt zijn vrouw Najiba (29) van hun tweede kind.

Het gezin Jawad heeft goede hoop dat zij tegen die tijd in een container of Ikea-huisje wonen, maar een deel van de bewoners zal een tweede winter in de eens zo tijdelijke tenten moeten doorbrengen. Nu er na maanden stilstand eindelijk werk en geld in de verbouwing gestopt wordt, beginnen steeds meer bewoners en hulpverleners zich af te vragen: hoe tijdelijk is dit noodkamp nog?

Nieuw asielzoekerscentrum

Eigenlijk had er deze maand al een gloednieuw asielzoekerscentrum op Lesbos moeten staan, dat ‘aan de normen voldoet’. In november presenteerde voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen vol trots een nauwkeurig plan en tijdsschema, in samenspraak met Griekenland gemaakt.

‘Dit is een essentiële stap in het oplossen van de situatie na de brand. We gaan zorgen voor behoorlijke omstandigheden voor de mensen die op de eilanden aankomen.’ De EU zegde voor de bouw 155 miljoen euro toe aan Griekenland, waaruit ook een soortgelijk asielzoekerscentrum op het eiland Chios moet worden bekostigd.

Maar een jaar na de brand is er van het nieuwe centrum, dat zorg, een school, gemeenschappelijke keukens en sportvelden zou omvatten, nog geen steen gelegd. Sinds ellenlange onderhandelingen met landeigenaren over de huur werden afgerond, vertraagt geruzie over een onreglementair verlopen aanbesteding de boel.

‘Hier in Griekenland’, zucht gemeenteraadslid Erifilli Chioteli, ‘gaat alles dat de overheid doet langzaam.’ Ook de gemeenteraad van Mytilini, de hoofdstad van Lesbos, is diep verdeeld over het nieuwe kamp, vertelt Chioteli. Ze leidt de grootste oppositiefractie van de linkse partij Syriza. De burgemeester is van de rechts-conservatieve Nea Dimokratia, die ook de landelijke regering leidt.

Ze is fel tegen de bouw. Volgens haar is het niet goed voor de vluchtelingen, die ver van de hoofdstad diep in de heuvels worden weggestopt, maar ook niet voor de eilandbevolking, die moe is en niet zit te wachten op een groot kamp dat nooit meer weggaat. ‘We maken ons zorgen om de toekomst.’

Het nieuwe kamp is bovendien geen oplossing voor het probleem, zegt Chioteli. Zowel bij links als rechts leeft grote weerstand, ieder om eigen redenen. Rechts wil überhaupt geen vluchtelingen, links wil hen niet langer in onmenselijke omstandigheden opsluiten op de eilanden. Lokale belangen spelen altijd mee. Want wie verwacht te profiteren van de Europese miljoenen voor de bouw stemt natuurlijk voor, maar drie leden van de burgemeesters- en regeringspartij Nea Dimokratia, die het plan voor het nieuwe kamp zelf bedacht, stemden juist tegen. Waarom? Chioteli lacht wrang: ‘Zij wonen in de buurt van waar het gebouwd wordt.’

Europa

Op één punt zijn de tegenstanders van links tot rechts het eens: ze willen dat hun overheid ophoudt geld uit Europa aan te nemen en inzet op herverdeling van de probleemlast, die nu al jaren op Griekse schouders ligt, en vooral op die van de 80 duizend eilandbewoners. ‘Lesbos geeft al zes jaar onderdak aan duizenden mensen, Europa kan geen nee blijven zeggen.’

Maar voorlopig is dat precies wat de EU blijft doen. Ook in de besprekingen over migratiebeleid na de machtsovername door de Taliban in Afghanistan was de teneur duidelijk: de EU is bereid de portemonnee te trekken voor opvang, als er daardoor maar zo min mogelijk mensen komen.

Intussen is de situatie op de Griekse eilanden voor duizenden mensen nog vrijwel hetzelfde als voor de dramatische brand in Moria en de wereldwijde morele verontwaardiging die daarop volgde. Zij zitten, zoals Nassir Ahmad, nog altijd in erbarmelijke omstandigheden vast, onzeker over hun toekomst.

Ahmads zus en moeder ontvingen de vluchtelingenstatus, maar hijzelf werd twee keer afgewezen, al is hij mantelzorger voor zijn moeder. Het gezin, dat al bijna twee jaar op Lesbos is, wil niet opsplitsen, dus zit er niets anders op dan in hun tent af te wachten.

Het is hier veiliger dan in het oude Moria, erkent Ahmad, maar daarmee is het meeste ook wel gezegd. Depressie, automutilatie en zelfmoordpogingen komen in het nieuwe kamp nog net zo veel voor, zien hulpverleners. ‘Het voelt hier als een gevangenis’, verklaart de automonteur. ‘Alsof ik een crimineel ben, terwijl ik niets gedaan heb.’ Ook hijzelf kampt met psychische problemen. ‘Ik weet hier niet meer wie ik ben.’

Meer over