Een jaar na dato sterft het Oekraïnereferendum een stille dood

In de Eerste Kamer werd dinsdagmiddag een tragikomisch dossier afgehamerd dat een jaar lang het Binnenhof in z'n greep hield.

Na de ja-stem van CDA-senatoren... Beeld
Na de ja-stem van CDA-senatoren...Beeld

'Tijd is de minst interessante factor.' Het is een van de lessen die Herman Tjeenk Willink, de nieuwe informateur, woensdagochtend met zijn gehoor wil delen. Dat mag waar zijn wanneer je, zoals hij, bij economische voorspoed een regering moet formeren. Veel vaker is het meesterschap over de tijd juist cruciaal voor de uitkomst van een politiek proces.

Zo werd in de Eerste Kamer dinsdagmiddag om even voor twee uur met een droge klap een tragikomisch dossier afgehamerd dat een jaar lang het Binnenhof in z'n greep hield. Het verdrag met Oekraïne werd met een verrassend grote meerderheid aangenomen. ChristenUnie, SGP en negen van de twaalf CDA-senatoren namen de bocht en stemden voor. Daarmee de koers van hun partijgenoten in de Tweede Kamer negerend.

Niet een van die 2,5 miljoen tegenstemmers van 6 april 2016 nam de moeite naar het Binnenhof te komen om te demonstreren. GeenPeil liet de matrozenwagen in de garage, Harry van Bommel was in geen velden of wegen te bekennen. Terwijl hier het raadgevend referendum ten grave werd gedragen, een week nadat door het wegvallen van de steun van GroenLinks, D66 en PvdA het bindend referendum een kansloze affaire was geworden. Zo verdwijnt de staatkundige vernieuwing van Nederland in dikke mist.

In diezelfde mist verdwijnt de rechte rug van CDA-leider Sybrand Buma. 'Het CDA vindt dan ook dat de uitslag van het referendum gerespecteerd moet worden.' Zo luidt nog steeds het officiële partijstandpunt, tot op de dag van vandaag te vinden op de website van het CDA. Buma waarschuwde op het partijcongres van november. 'Een politiek die dan (na de referendumuitslag) toch doordendert, bewijst wat mensen al dachten: dat die politici in een eigen wereld leven.'

...zijn er felicitaties voor Rutte en Koenders... Beeld
...zijn er felicitaties voor Rutte en Koenders...Beeld

Dus ging ik dinsdagmiddag in de senaat op zoek naar die CDA'ers in hun eigen wereld. Wat blijkt: die wereld is geluidsdicht. Het Oekraïneverdrag ligt zo gevoelig dat ze on the record niets kwijt willen. Off the record willen ze wel zeggen dat er echt geen druk van Buma of de partijleiding is geweest om tegen te stemmen. Dat ze premier Rutte geen enkele toezegging hebben gedaan toen hij zijn 'inlegvel' in Brussel ging uitonderhandelen. En dat er in de senaatsfractie weinig over gesproken is: voor het eerst pas vier weken geleden. 'We stonden er ontspannen in', zegt een senator. 'De stemmenverdeling weerspiegelt de verdeeldheid onder de achterban.'

Wie wel wil praten, is Joop Atsma, een van de nee-stemmers. 'Ik hecht aan de uitslag van het referendum', zegt hij. 'Ook al ben ik tegen referenda.' Hij heeft met niemand van de partijleiding contact gehad. 'Ik maakte mijn eigen afweging, al voor de verkiezingen.'

'Hoe kun je je zo klem zetten', had Buma wel eens hoofdschuddend tegen Rutte gezegd, nadat die beloofde in Brussel recht te zullen doen aan de uitslag van het referendum. Toen bleek dat veel CDA-senatoren de partijlijn wilden trotseren, wist Rutte de druk te verleggen. Geleidelijk was het de CDA-leider die bekneld raakte, omdat hij leek af te wijken van de partijkoers: vóór het Oekraïneverdrag en tégen referenda.

Hoe kijkt hij nu naar de manier waarop de CDA-senatoren omgaan met het referendum? Dat wilde ik graag weten. Buma's deur blijft dicht. Nu het verdrag is aangenomen, heeft hij geen behoefte te reageren op politici die in een eigen wereld leven. Geen woord over 'het cynisme richting Den Haag en Brussel' dat hierdoor verder zal toenemen. 'We constateren dat er verschillend gedacht wordt in de partij', is de zuinige reactie van zijn entourage.

De factor tijd is hier optimaal ingezet: eindeloos draaien bij de behandeling in de Tweede Kamer, daarna een rookgordijn in Brussel, vervolgens het debat in de Eerste Kamer over de verkiezingen heen tillen en een stemming houden op een moment dat politiek Den Haag met z'n hoofd bij de formatie is, maar een nieuwe regering nog niet is gevormd. De kwestie is rondgezeuld als een steen die door de wrijving moest slinken tot het formaat dat door de senaat kan worden vergruizeld. Daar herkennen we de methode Rutte.

Ook voor Buma is de timing gunstig: een nee van de CDA-senatoren zou zwaar op de formatie drukken. Zo kan het gebeuren dat het Oekraïnereferendum een eenzame uitvaart krijgt. Maar let op: hoe diep je deze uitkomst ook verstopt, ooit duikt zij weer op.

Reageren? a.korteweg@volkskrant.nl

...maar waar is Harry van Bommel als je hem nodig hebt? Beeld
...maar waar is Harry van Bommel als je hem nodig hebt?Beeld
Meer over