'Een heel erg leuk, gigantisch breed boeket'

In de Nederlandse bioscoop verschijnt nog niet de helft van de films waarin Rutger Hauer speelt. Die schade wordt goedgemaakt tijdens een tweedaags retrospectief in Nijmegen. Sommige films heeft zelfs de acteur nog niet gezien.

Ongeveer 110 à 120 moeten het er nu zijn, de speelfilms waarin Rutger Hauer als acteur is te zien. En niemand heeft ze allemaal gezien, ook Hauer zelf niet.


Grofweg tien ervan zijn nog voor de release verzwolgen in de financiële raderen van de filmindustrie, en liggen ergens - al of niet afgemonteerd - stof te vergaren. De Amerikaans-Indiase coproductie In The Shadow Of The Cobra bijvoorbeeld, een kort na de millenniumwisseling voor bijna 10 miljoen dollar opgenomen Indiana Jones-achtige avonturenfilm, waarin Hauer als huurlingenleider een archeoloog dwars zit, die een verborgen schat zoekt in een afgelegen tempel. 'Een deel van de film is blijven hangen in handen van de Indiase producenten', zegt Hauer, 'maar hoe het precies zit, dat hoor je nooit'.


Frustrerend? 'Dat niet. Als je Hamlet hebt gespeeld in India, dan wel. Maar dit was een soort gunst. Ze zeiden: kom jij dat even doen? Ik was nooit in India geweest, dus ik dacht: hé, dat moet ik even doen.'


Soms duikt zo'n van de radar verdwenen film jaren later alsnog op. Zoals Spoon, een in Zuid-Afrika opgenomen bovennatuurlijke thriller uit 2006, die dit jaar alsnog internationaal lijkt te worden uitgebracht. In de onlangs op internet vrijgegeven teaser is Hauer te zien met manische blik, haar strak achterover gekamd en vastgesnoerd in dwangbuis, als een neef van Hannibal Lecter.


De uiteindelijke film - nog ongezien door de acteur zelf - is een van de premières van het 45 speelfilms (en korte films, commercials en interviews) tellende Hauer-retrospectief van het LUX theater in Nijmegen. Een deel van de aankomend weekend te vertonen speelfilms was niet eerder in Nederland te zien.


Hauer, die voor nieuwe films doorgaans nauwelijks interviews geeft, neemt speciaal voor het retrospectief de tijd via skype vragen te beantwoorden vanuit een hotelkamer in Italië, waar hij verblijft voor filmopnames. Al dertig jaar lang reist de acteur van set naar set (soms ziet hij zijn boerderij in Beetsterzwaag of appartement in Santa Monica een vol jaar niet); hij neemt gemiddeld vijf speelfilms per jaar op. Wie inzoomt op zijn werkschema valt de verscheidenheid op. In 2010: een Italiaans vluchtelingendrama (Il villaggio di cartone), een Deense publiekskomedie (Alle for én), een Vlaamse artistieke roadmovie (Portable Life), een in Zuid-Afrika gefilmde dichtersbiografie (Black Butterflies), en de Canadese over-de-top wraakfilm Hobo With a Shotgun.


Al die films moeten nog in première gaan. Van Hobo With a Shotgun wordt in Nijmegen al wel de trailer op doek vertoond, waarin Hauer - in de titelrol van zwaarbewapende zwerver - met een jachtgeweer de straten vrijwaart van drugsdealers, pedofielen en overig geteisem. Filmfanaten van over de hele wereld kijken daar naar uit: het door een jonge Canadese filmmaker geregisseerde Hobo With a Shotgun is na het recente succes Machete de tweede tot een volwaardige speelfilm uitgegroeide fake-trailer uit het Grindhouse-project van regisseurs Robert Rodriguez en Quentin Tarantino.


'Een soort graffiti-film', noemt de acteur het. 'Bij gebrek aan betere woorden. Het is allemaal verschrikkelijk smerig en vies. Bij sommige films voel je: dit is voor een heel speciaal publiek. Dat had ik bij The Hitcher en heb ik nu ook bij Hobo.'


De archetypische slechterik maakt nog altijd een substantieel deel uit van Hauers cv, vanwege de Amerikaanse films waarin hij de bad guy speelt, maar toch voert die rol niet de boventoon. 'Mensen willen dat niet aannemen', zegt hij, 'want ze beoordelen je slechts op wat zij toevallig gezien hebben, wat ze konden zien. Voor mij is het een heel erg leuk, gigantisch breed boeket.'


In zijn in 2007 verschenen autobiografie vertelt Hauer hoe hij er in 2004 bijna voor koos om de huur van zijn huis - en daarmee zijn werkvergunning - in de Verenigde Staten op te zeggen, toen de rollen na al die jaren even leken op te drogen. Precies op dat moment belde iemand namens regisseur Christopher Nolan: of Hauer voelde voor een rol in Batman Begins, als de meedogenloze CEO van het bedrijf van Batmans overleden vader. Een relatief kleine rol, maar wel in een van de grootste blockbusters van dat filmjaar. Nog zo'n opvallende kleine rol, uit hetzelfde jaar: die als de krankzinnige kardinaal Roark, in de stripverfilming Sin City, van Frank Miller en Robert Rodriguez. Een half dagje werk slechts, voor Hauer, die wordt omgelegd door het personage van Mickey Rourke, maar goed voor een scène die overal op de wereld is gezien, ook door filmregisseurs en castingagenten.


Of een film een succes wordt kun je eigenlijk nooit voorspellen, is Hauers ervaring. Uitgerekend de rol waarom men hem allereerst herinnert, die van ontsporende replica in Blade Runner (1982), komt uit een film die aanvankelijk niet werd begrepen door het publiek, en pas jaren later uitgroeide tot een klassieker. Wie als regisseur met hem in zee gaat, moet weten dat Hauer graag invloed uitoefent op zijn scènes. Zo schrapte hij de helft van zijn eindmonoloog in Blade Runner, voegde hij wat poëzie van eigen hand toe én besloot hij zijn fameuze sterfscène te spelen met een symbolische witte duif in zijn hand. Regisseur Ridley Scott vond het allemaal prima.


Soms is er iets meer druk nodig voor hij zijn zin krijgt. Zo verlangde het scenario van het door Paula van der Oest geregisseerde Black Butterflies (begin 2011 in de bioscoop) dat hij in een confrontatiescène een gedicht van zijn filmdochter verbrandde. Dat ging Hauer te ver, verscheuren leek hem voldoende. 'Ik zei vooraf al: verbranden doe ik niet, punt uit. Het was me te veel verzonnen, te veel naar de Duitsers gericht'. Op de dag van opname hield hij voet bij stuk; 'Dat zijn de gevechten, die horen erbij.'


Hauer, die zeer te spreken is over het eindresultaat ('Paula heeft een doorbloede film gemaakt, echt en stevig'), speelt Abraham Jonker, de harteloze vader van de Zuid-Afrikaanse dichteres Ingrid (rol van Carice van Houten), die in 1965 zelfmoord pleegde door de ijskoude oceaan in te lopen. 'Hij is de grootste schoft die ik ooit heb gespeeld. De psychopaat uit The Hitcher was een peulenschil vergeleken bij deze man. Loodzwaar vond ik het, een worsteling.'


Toch zal hij zich nooit verliezen in een rol, zoals de zich diep inlevende method-acteurs. 'Dat vind ik onzin. Als acteur speel je gewoon stukjes die uiteindelijk aan elkaar moeten passen.' Voor zijn hoofdrol als alcoholverslaafde dakloze in het met een Gouden Leeuw bekroonde The Legend of the Holy Drinker (1988) van de Italiaan Ermanno Olmi, oogstte Hauer veel lof voor zijn ingetogen spel. Het was Olmi die Hauer erop wees dat die ook de gave bezat om 'actie in het hoofd' te spelen.


'Het besef dat mensen heel goed voelen wat ik over wil brengen, zonder dat ik me daarvoor als acteur hoef op te dringen - was een grote ontdekking voor mij.' Nu, 23 jaar later, neemt hij weer een film met de 79 jaar oude Italiaanse regisseur op, vermoedelijk diens laatste; Il villaggio di cartone. 'Een grotendeels geïmproviseerd sociaal portret is het, over 25 illegale vluchtelingen die een kerk in vluchten. Ik speel een soort kerkcommissaris.'


Sinds Blind Fury uit 1989, waarin hij te zien is als blinde, zwaardvechtende Vietnam-veteraan, speelde Hauer geen echte actiefilms meer. 'Op een gegeven moment word je te oud daarvoor. Je moet niet als 50-jarige nog doen alsof je een jongen bent.' Het zal ook te maken hebben met Hauers gewoonte om zich - als hij dan toch actie opneemt - op de set weinig passief op te stellen. Als Floris dook hij al zelf van het kasteel in de slotgracht, en als de stuntmannen van The Hitcher een moeilijke bocht in volle vaart niet gedaan kregen, of die van Blade Runner niet van het ene dak naar het andere konden springen, dan zei Hauer al snel: laat mij maar even.


Veel van zijn generatiegenoten met een actieachtergrond melken nu hun oude successen uit, met voorop Sylvester Stallone, die Hauer castte als Duitse terrorist in Nighthawks (1981). Hauer voelt niks voor zo'n herhaalrol. 'Om het bij mezelf te houden: ik zou het niet doen, ik vind het ranzig.'


Wat niet betekent dat hij nooit meer met een zwaard zwaait, of op een paard zit. In de Italiaanse megaproductie Barbarossa (2009) doet hij beiden, als de Duitse keizer Frederik I, alias Barbarossa, die enige tijd over Rome heerste. Ook zo'n film die de Nederlandse bioscopen eerder niet haalde, maar in Italië - niet zozeer om filmische redenen - veel aandacht kreeg. Deels gefinancierd door een nationalistische partij, werd de verfilming van het historische verzet tegen Barbarossa ingezet om de hedendaagse anti-immigrantie-politiek te promoten. Zonder veel effect, overigens: Berlusconi vond de film prachtig, het publiek bleef weg. Hauer: 'Ze probeerden er een soort politiek mee te bedrijven. Dat is niet goed voor de politiek, en ook niet voor de film.'


Hauer kiest rollen vaak op gevoel, soms al na een enkel telefoontje van een enthousiaste regisseur. Zo belandde hij vorig jaar op een set in Polen, om de schilder Pieter Brueghel (de oude) te acteren voor een groen scherm, zodat de achtergrond later kon worden toegevoegd. Pas toen hij er was, realiseerde hij zich dat hij niet voor een korte film, maar voor een complete speelfilm had toegezegd. Leerzaam, was het. 'Die Poolse regisseur had me meteen door. Je bent een dolfijn, zei hij, nadat ik wat acteerde.'


Hauer, die is gaan staan, beweegt demonstratief zijn hand op en neer, in een snelle golvende zwembeweging. 'Dat is precies waarom ik mezelf in theater niet goed vind. Bij film kun je dit (wappert laag) eruit snijden en dit (wappert hoog) gebruiken. Bij theater moet je hier (wappert hoog) blijven. Altijd.'


'Ik stond paf. Hoe weet die man dat nou zo snel?' Ook die film, The Mill and the Cross, van Lech Majewski, gaat tijdens het retrospectief in Nederlandse première.


Uitgespeeld is de acteur nog niet, op zijn 66ste. 'Terwijl de filmwereld de afgelopen jaren onderuit ging, doe ik juist de leukste en gekste dingen.' De kans dat een Nederlandse acteur ooit nog een met die van hem vergelijkbare filmcarrière doorloopt, acht hij niet zo groot. 'Het is veel moeilijker geworden. Zonder greencard kun je het in Amerika sowieso vergeten. Ik had ook het geluk dat ik het tijdperk meemaakte waarin de bioscoopfilm heilig was, iets wat nu snel verandert.'


En wie zich wil handhaven als internationaal speelfilmacteur, kan zijn geld niet op een enkele film zetten, realiseert Hauer zich al enkele decennia.


'Als ik alleen doe wat ik echt interessant vind, besta ik niet', zei hij daarover al in de documentaire Blond, Blue Eyes, uit 2006. Om in aanmerking te komen voor de betere rollen, moet je allereerst 'gezien' worden als acteur. 'Daar moet je niet lullig in zijn.'


Rutger Hauer is zaterdag en zondag 6 en 7 november eregast tijdens de viering van het 10-jarig bestaan van het Nijmeegse filmtheater LUX. De acteur geeft zaterdag een masterclass acteursregie voor jonge filmmakers. Het hele weekend worden films van en met Hauer vertoond. De toegang is gratis.


Meer over