Een halve eeuw verzet tegen ongebreideld sproeien

Chemische bestrijdingsmiddelen als DDT brengen grote schade toe aan het milieu, betoogde Rachel Carson vijftig jaar geleden in haar boek 'Silent Spring.' Het gaf de aanzet tot de moderne milieubeweging. Hoe staat het een halve eeuw later met die pesticiden?

In de 'Brave New World' van de jaren vijftig was dichloordifenyltrichloorethaan, beter bekend als DDT, een geweldig goedje. Het synthetische bestrijdingsmiddel maakte korte metten met ziekteveroorzakende muggen, vlooien, luizen en ander gespuis, zo had het aan de fronten van de Tweede Wereldoorlog bewezen. De Zwitserse chemicus Paul Müller kreeg er in 1948 de Nobelprijs voor Medicijnen voor.

Het was echter vooral in de landbouw dat de chemische bestrijding van ziekten en plagen met pesticiden als DDT een enorme vlucht nam, ook in Nederland. 'Nooit meer hongersnood, zelfvoorzienend worden' was na de oorlog het parool. Weg dus met coloradokever, aaltjes en aardappelziekte. Spuiten was modern. En effectief: zonder spuiten zou de landbouwproductie 40 procent lager liggen.

Het sprookje werd in 1962 doorgeprikt door Rachel Carson. De Amerikaanse biologe zette met haar boek Silent Spring, dat aanstaande donderdag vijftig jaar geleden verscheen en dat vertaald werd als Dode Lente, de keerzijde van pesticiden op de agenda. Ze liet zien dat DDT behalve voor insecten ook giftig is voor andere organismen. Het gif zwerft door zijn slechte afbreekbaarheid door de voedselketen en hoopt zich uiteindelijk op in lichaamsvet en melk van dier en mens.

Daar kwam bij, zo maakte Carson duidelijk, dat het massaal gebruik van DDT en andere pesticiden onvermijdelijk leidt tot resistentie bij de insecten, aaltjes en schimmels die je wilt bestrijden. Organismen passen zich door co-evolutie snel aan nieuwe omstandigheden aan. Als een insect resistent wordt en je spuit de rest dood, dan heeft die ene vrij spel. Veel spuiten nodigt dus uit tot resistentie.

Silent Spring heeft tot een enorme omslag in de gewasbescherming geleid, kan vijftig jaar later worden vastgesteld. 'Die hele DDT-familie is eigenlijk verdwenen', zegt biochemicus Lucas Reijnders, voorheen van Stichting Natuur & Milieu en oud-hoogleraar milieukunde. 'Dat is de belangrijkste winst.' DDT is verboden in de westerse wereld en wordt alleen nog op bescheiden schaal op advies van de Wereldgezondheidsorganisatie gebruikt in de malariabestrijding.

De uitbanning van DTT en enkele andere apert schadelijke pesticiden heeft wereldwijd echter niet zonder meer geleid tot minder spuiten. In de praktijk zijn ze volgens Reijnders vooral vervangen door andere groepen bestrijdingsmiddelen, zoals pyrethroïden, organofosfaten en neonicotinen. 'Vaak wordt gezegd dat die middelen veel minder problemen geven, maar dat is toch tegengevallen.'

Dat neemt niet weg dat er zeker in de Nederlandse land- en tuinbouw de laatste decennia een forse vermindering in het pesticidengebruik is geweest, zegt Piet Boonekamp van Plant Research International, voorzitter van de Koninklijke Nederlandse Plantenziektekundige Vereniging. 'Niet alleen van DDT, maar ook van de agressiefste schimmelbestrijdings- en grondontsmettingsmiddelen, die vooral in de bollenteelt en op de zandgronden vaak in de sloot terechtkwamen.'

Afbreekbaar

De reductie is volgens Boonekamp vooral mogelijk geweest door de opkomst van 'geïntegreerde gewasbescherming'. Een soort totaalaanpak waarin het kweken van resistente gewassen, het ziektevrij houden van zadenmateriaal, rotatieteelt, geavanceerde bemonstering en teeltmethoden en beslissingsondersteunende systemen een rol spelen en waarbij alleen gespoten wordt 'als het echt nodig is'.

Belangrijk was ook de bijdrage van de chemische industrie, zegt Boonekamp, die investeerde in middelen die minder giftig en beter afbreekbaar zijn en in lagere concentraties worden gebruikt. Ook de veldtechniek is verbeterd: in het wilde weg spuiten hoeft niet langer, er bestaan nu precisie-spuitkoppen met sensoren die alleen sproeien als ze 'op de plant' staan, zodat er veel minder kan verwaaien.

Het mooist zie je die moderne aanpak volgens Boonekamp gedemonstreerd in de biologische gewasbescherming, waarbij plaaginsecten bestreden worden door het introduceren van een concurrent of een vijand, zoals de sluipwesp. Dit heeft vooral in de Nederlandse kasgroenteteelt zo'n hoge vlucht genomen dat er bij de teelt van tomaten, komkommers en paprika's vrijwel geen pesticiden meer worden gebruikt. 'Dat kun je van die zonovergoten Italiaanse tomaten niet zeggen.'

Helaas is die pesticidevrije teelt vooral mogelijk doordat het om een gesloten systeem gaat, en daarom een uitzondering. In de kasbloementeelt wordt al veel meer gespoten. 'Bloemen eet je niet, dus dan staat er minder druk op', aldus Reijnders.

Ook elders in de land- en tuinbouw is het beeld gemengd. In de vollegronds groente- en fruitteelt is de gewasbescherming nog voor 50 procent chemisch, in de akkerbouw nog 90 procent. Maar zelfs in de akkerbouw gaat het vooruit, zegt Boonekamp. 'Vroeger werd er in de aardappelenteelt wel twintig keer per seizoen gespoten, nu minder vaak en met minder zware middelen.'

De schadelijke effecten van pesticiden zijn in Nederland dan ook sterk terug gedrongen. Blijkens de evaluatie van de Nota Duurzame Gewasbescherming (2004) die het Planbureau voor de Leefomgeving dit jaar maakte is de 'berekenbare milieubelasting' van het Nederlandse oppervlaktewater (jargon voor de hoeveelheid landbouwgif die in het water zit) in tien jaar tijd met 85 procent afgenomen, en die van de bodem en het grondwater met 30 en 95 procent. Daarnaast is de overschrijding van de 'residunorm' bij verse groente en fruit (de maximaal toelaatbare hoeveelheid gifresten op een product) met ongeveer 70 procent gedaald, veel beter dan bij geïmporteerde groenten en fruit.

Maar het is niet genoeg, maakt het planbureau in zijn evaluatie duidelijk. De beleidsdoelen voor de ecologische kwaliteit van het oppervlaktewater en de drinkwatervoorziening zijn niet gehaald, want de milieubelasting van het oppervlaktewater had al met 95 procent verminderd moeten zijn en het aantal overschrijdingen van de ecologische norm (door lozingen) is veel te hoog. Dat was in 2010 het geval bij de helft van het aantal meetpunten. Het moeten er volgens de Europese Kaderrichtlijn water in 2015 nul zijn.

Ook de hoeveelheid bestrijdingsmiddelen moet sneller terug. Nederland gebruikt, mede vanwege de zeer intensieve teelten, in volume het meest van de hele EU: per hectare 10 kilo aan grondontsmetters en middelen tegen insecten, schimmels en onkruid.

Ongevoelig

Het moet inderdaad beter, zegt Boonekamp. De land- en tuinbouw moet maatschappelijk draagvlak zien te houden, en dat kan lastig worden gezien de risico's voor omwonenden (de Gezondheidsraad brengt hierover binnenkort een advies uit). 'Ons plan is om samen met de sector in 20 tot 30 jaar volledig duurzaam te gaan produceren. Zodat de burger ons niet meer als vervuiler ziet.' Dus meer nieuwe middelen en geïntegreerde gewasbescherming. 'Chemische bestrijding alleen als het echt nodig is.'

Dit lijkt ook het motto van de chemische industrie. Nieuwe doorbraken in chemische bestrijding zijn er al lang niet meer geweest, en daarom krijgen bedrijven als Bayer en Syngenta volgens Boonekamp steeds meer interesse in geïntegreerde gewasbescherming. Die vertraagt het ongevoelig worden van ziekten en plagen, en verlengt dus de levensduur van hun pesticiden.

Daarnaast wordt er veel verwacht van het inbouwen van bescherming in de gewassen zelf, door het met moleculaire technieken inbrengen van nieuwe genen, zoals, in een Wagenings project voor cisgene aardappelen, resistentie tegen de gevreesde Phytophthora. De cultuuraardappel krijgt daarbij resistentiegenen uit wilde aardappelen ingebouwd.

Reijnders is sceptisch. 'Het probleem bij geïntegreerde gewasbescherming is niet het gebrek aan alternatieven. Met de gereedschapskist is veel vooruitgang geboekt. Als al die gereedschappen consequent werden toegepast, zou er 60 tot 70 procent minder pesticiden worden gebruikt. Maar veel boeren willen er uit laksheid of gebrek aan vakmanschap niet aan. Vooral door het verzet van de landbouwkoepels, die er niet hard genoeg aan trekken. Dat is eerder een cultuurprobleem dan een kwestie van geld, want geïntegreerd werken levert een boer meer op.'

Het lijkt nu vooral de Europese Unie te zijn die tracht geïntegreerde gewasbescherming en verduurzaming van pesticidengebruik te stimuleren. Alle lidstaten moeten in het kader van het programma REACH alle bestrijdingsmiddelen opnieuw beoordelen op gezondheids- en milieurisico's, en op basis van de Richtlijn duurzaam gebruik pesticiden een Nationaal Actieplan voor duurzame gewasbescherming opstellen voor de periode 2013-2018.

Elders in de wereld ontbreken zulke voornemens nog. Volgens de Global Chemicals Outlook van het milieubureau van de Verenigde Naties groeien de mondiale pesticiden-uitgaven jaarlijks met 2,9 procent, vooral in ontwikkelingslanden. In een land als Zuid-Afrika tussen 1999 en 2009 zelfs met 59 procent, met een raming voor 2009 tot 2019 van nog eens 55 procent. Die groei leidt tot enorme gezondheids- en milieuproblemen. De gezondheidskosten voor Afrikaanse pesticidegebruikers worden tot 2020 geschat op 90 miljard dollar (69 miljard euro).

In die zin biedt verduurzaming kansen voor Nederland, zegt Boonekamp. 'Meer dan de helft van de wereldbevolking woont in steden, vaak megasteden in overvolle rivierdelta's. Al die mensen moeten gevoed worden. Wij weten hoe dat moet. Wij telen in onze eigen delta groenten en fruit voor half Europa en bloemen voor de hele wereld. En we weten daarbij ons oppervlaktewater zo schoon te houden dat we er drinkwater uit kunnen maken. Die kennis kunnen we uitventen. We kunnen een proeftuin zijn voor Caïro, Calcutta en Manilla. Geld verdienen aan de export van duurzaamheid.'

Een gloednieuw Buitenlandloket Plantgezondheid is alvast geopend.

DE STILLE LENTE VAN RACHEL CARSON

Voor een boek over ecologie is Silent Spring nog altijd erg controversieel. Het is zowel uitgeroepen tot een van de beste non-fictieboeken aller tijden als tot een van de schadelijkste boeken van de afgelopen twee eeuwen. Het is de bijbel van de internationale milieubeweging en een favoriet haatboek van Amerikaans rechts.

Je zou het achter de auteur niet direct hebben gezocht. Rachel Carson (1907-1964), een boerendochter uit Pennsylvania, was zeebioloog bij de Amerikaanse visserijdienst en schrijver van keurige boeken over mariene ecologie. Ze begon zich eind jaren vijftig in pesticiden te verdiepen toen in de VS bij de bestrijding van vuurmieren massaal sproeivliegtuigen werden ingezet. De aanleiding was een brief van een vriendin die na zo'n vlucht dode vogels in haar tuin had gevonden.

Carson betoogt in Silent Spring (dat eerst in afleveringen in The New Yorker verscheen en in september 1962 in boekvorm) dat pesticiden als DDT een ramp zijn voor de natuur. Ze hopen zich op in de voedselketen, doden sommige diersoorten en maken andere onvruchtbaar, leidend tot een 'stille lente' waarin geen vogel meer zingt. Carson pleit voor verantwoord gebruik van pesticiden en voor biologische alternatieven. Niet voor een verbod, want pesticiden blijven belangrijk bij het bestrijden van door insecten overgebrachte ziekten als malaria en vlektyfus.

Silent Spring werd niettemin fel bekritiseerd, door conservatieven en door de chemische industrie, die publicatie vergeefs had proberen te voorkomen. Het boek werd neergezet als een radicaal, 'on-Amerikaans' (lees: communistisch) pleidooi tegen de vooruitgang, en de ongetrouwde (en gezien haar lange vriendschap met Dorothy Freeman wie weet lesbische) auteur als een dwaze hysterica.

Toch vond Silent Spring zijn weg. President Kennedy stelde een milieucommissie in, regels voor pesticidengebruik werden aangescherpt en DDT werd in 1972 in de VS verboden, al bleef het gemaakt en gebruikt worden, onder meer in de malariabestrijding. Carsons bezwaren tegen DDT werden door wetenschappelijke studies bevestigd, zij het dat de kankerverwekkende werking een vermoedelijke is. Carson heeft haar gelijk niet meegemaakt. Ze stierf in 1964 aan borstkanker.

De kritiek op Carson is bizar genoeg de laatste jaren weer aangezwollen. Volgens neocons en Tea Party-adepten is er niets mis met DDT, 'het goedkoopste en effectiefste insecticide ter wereld'. Sterker: Carson is eigenlijk net zo'n massamoordenaar als Hitler. 'Miljoenen mensen wereldwijd lijden onder de pijnlijke en vaak dodelijke gevolgen van malaria doordat één persoon ten onrechte de alarmklok luidde. Die persoon was Rachel Carson.'

VIJFMAAL GIF

Chemische bestrijdingsmiddelen of pesticiden - die eufemistisch ook wel gewasbeschermingsmiddelen worden genoemd - zijn ontwikkeld om af te rekenen met schadelijke organismen: insecten (insecticiden), schimmels (fungiciden), aaltjes (grondontsmettingsmiddelen) of onkruid (herbiciden). Bestrijdingsmiddelen werken door hun giftigheid en dat kan gevaarlijk zijn bij directe en indirecte blootstelling, zeker als ze slecht worden afgebroken en zich opstapelen in het milieu, zoals DDT. Naar blootstelling aan meerdere middelen is vrijwel geen onderzoek gedaan.

1. Chloorkoolwaterstoffen. Organische chloorverbindingen, niet selectief, slecht afbreekbaar, grotendeels verboden. DDT, aldrin, dieldrin, lindaan, endosulfan.

2. Organofosfaten. Organische verbindingen met fosfor, zoals parathion. Sterk en acuut gif, ook voor de mens. Militair ook gebruikt als zenuwgassen.

3. Carbamaten of urethanen. Esters van carbamidezuur, werkzaam tegen insecten, schimmels en onkruid. In hoge doses giftig voor mensen. Deels verboden.

4. Pyrethroïden. Geënt op natuurlijk pesticide uit de plant pyrethrum. Snel, weinig giftig voor mens en dier, deels moeilijk afbreekbaar.

5. Neonicotinen of systemische pesticiden. Chemische verwanten van nicotine. Mogelijk een van de oorzaken van de bijensterfte.

DDT IS NIET WEG: HET ZIT NOG IN IJSBEREN EN MOEDERMELK

Hoewel het weinig meer in de landbouw wordt toegepast, is DDT nog steeds onder ons. Het wordt vooral nog gebruikt tegen malariamuskieten. DDT zit in de lucht, in de bodem, in het vet van pinguïns en ijsberen. En in moedermelk - minder dan voorheen, maar nog altijd in volgens de WHO onveilige hoeveelheden.

undefined

Meer over