Een dure liefhebberij

Zeven jaar na zijn dood onderneemt literair tijdschrift De Parelduiker een zoektocht naar de echte Johan Polak...

JOHAN Polak was een levende legende. De in 1992 overleden uitgever, boekverkoper, leraar, verzamelaar en miljonair werd tijdens zijn leven alom gerespecteerd en zijn werk als uitgever werd van onschatbare waarde geacht. Zeven jaar na zijn dood lijkt het tij gekeerd en is de verwachte heiligverklaring niet langer reëel. De zoektocht naar de 'ware' Polak is begonnen en zowel de persoon als zijn werk worden scherp tegen het licht gehouden in een fraai geïllustreerd dubbelnummer van het literair-historische tijdschrift De Parelduiker.

Vrijwel ieder artikel opent met de vraag naar de ware Polak. 'Was Polak de aimabele en erudiete classicus, die in het boekenvak verdwaald leek? Was hij de leugenachtige estheet, die met zijn geld anderen bedierf? Wezen zijn verzorgde edities op een fijne neus voor kwaliteit?', zo vraagt de journalist Toon Möller zich af in een nogal humorloze beschrijving van Polaks humorvolle leven. Of had Gerard Reve toch gelijk toen hij zei dat de smaak van Polak zich beperkte 'tot het exclusieve en opzettelijk ontoegankelijke, veelal ''gezeur van zeikerds'' zal ik maar zeggen'.

Zonder op deze vraag een eenduidig antwoord te vinden, schetst Möller het ingewikkelde leven van de joodse jongen die vanaf zijn kleutertijd in 'stadhuistaal' sprak, die zich al op het lyceum profileerde door een 'combinatie van innerlijke ijdelheid en naar buiten opgevoerde bescheidenheid' en die later jonge schrijvers onder zijn financiële hoede nam mits zij bereid waren tot bepaalde, intieme 'hand- en spandiensten'.

Polak studeerde in eerste instantie psychologie, vervolgens klassieke talen en kwam eind jaren veertig in dienst bij uitgeverij Van Oorschot. Hier kreeg hij de gelegenheid om als assistent van de zieke dichter P. N. van Eyck een nieuwe uitgave te verzorgen van het werk van J. H. Leopold, de dichter die Polak tot op het eind van zijn leven beschouwde als 'de grootste dichter van Europa (...) Ik leef helemaal met zijn werk; zeg zijn gedichten als ik onder de douche sta, me scheer.'

De samenwerking met Van Eyck en Van Oorschot bleek van korte duur en Polak richtte zijn aandacht op het lesgeven en op zijn werk voor uitgeverij De Beuk. In 1962 begon hij samen met de toenmalige dichter/soldaat Rob van Gennep de uitgeverij Polak & Van Gennep. De geschiedenis van deze 'dure liefhebberij' wordt in De Parelduiker uitvoerig beschreven door Mark Pieters, de huidige fondsredacteur van Athenaeum-Polak & Van Gennep.

Al snel beleefde de uitgeverij haar beste tijd door naam te maken met bijzondere uitgaven van literaire klassieken en door geld te verdienen met geëngageerde bestsellers als Provo, Anarchisme, Seks in de jaren '60 en het Boliviaans dagboek van Che Guevara. Deze combinatie was tekenend voor de twee compagnons maar bleek toch te curieus om lang stand te houden. Zeven jaar na de start werd de samenwerking beëindigd, waarna Johan Polak zich geheel en al kon richten op een literair-wetenschappelijke uitgeverij zonder zich om politiek te bekommeren.

In zijn bijdrage relativeert Pieters het belang van Johan Polak als uitgever door aan te tonen dat de meeste 'ontdekkingen' van Polak, zowel Nederlandse auteurs als Ida Gerhardt en Kees Ouwens als de buitenlandse grootheden Gombrowicz en Yourcenar, al eerder elders hadden gepubliceerd. Ook Polaks reputatie als pleitbezorger voor vertalingen van Griekse en Latijnse literatuur acht Pieters overdreven: 'wat onder Johan Polak voorzichtig was begonnen, is pas na zijn vertrek voor een belangrijk deel het gezicht van de uitgeverij gaan bepalen.'

Toch spreekt Pieters van een 'grote intellectuele onafhankelijkheid en persoonlijke moed' en valt Polaks 'streven naar het fraai en onberispelijk uitgeven van de groten uit de Nederlandse literatuur (...) niet genoeg te prijzen'. Een streven dat vooral een streven was, want onberispelijk was volgens de neerlandicus H. T. M. van Vliet vrijwel geen enkele Polak-uitgave. In zijn kritische artikel over Polaks werk als tekstbezorger noemt hij uitgerekend diens grote liefde, de Verzamelde lyriek van P. C. Boutens, 'tekstueel de slechtstverzorgde editie die ooit door uitgeverij Athenaeum-Polak & Van Gennep werd uitgegeven'.

Naast zijn werk als uitgever was Johan Polak een verwoed boekenverzamelaar en, minder bekend, -handelaar. Zijn imposante bibliotheek bleef voor vrijwel iedereen gesloten en om deze reden is het meer dan bijzonder dat De Parelduiker de hand heeft weten te leggen op een serie interieurfoto's die gemaakt zijn door Polaks aangenomen pleegzoon Rik van Dam. Iedere bibliofiel zal jaloers worden bij de aanblik van zoveel moois, maar iedere lezer zal zich verbazen over het opvallende gebrek aan leven: 'Alles was met militaire precisie geordend, elk boek stond kaarsrecht naast zijn buurman, die op formaat was gekozen. Iedere plank stond vol. Er was geen stofje te ontdekken', aldus Steven Bakker die als collega-bibliofiel bij hoge uitzondering een deel van de bibliotheek mocht bezoeken.

De Parelduiker heeft af willen rekenen met een mythe door de figuur van Johan Polak tot menselijke proporties terug te brengen. Een goede zaak, ware het niet dat Polaks immense belezenheid, zijn talent voor bewondering en zijn dienstbaarheid jegens zijn auteurs nu enigszins onderbelicht blijven. De zestien pagina's die De Parelduiker heeft vrijgemaakt voor de tekst van het laatste en tamelijk onbenullige tv-interview dat Hanneke Groenteman in 1992 Johan Polak en Rob van Gennep afnam en dat grotendeels al eerder in Vrij Nederland verscheen, hadden beter aan een beschrijving van Polaks kwaliteiten besteed kunnen worden.

Meer over