Vijf vragen

Een coronavaccinatie eisen om je cliëntèle te beschermen, is dat geen discriminatie?

Mogen cafés, sportscholen en reisaanbieders klanten weigeren die geen vaccinatiebewijs hebben? En mag een werkgever niet-gevaccineerde werknemers ontslaan? Het nieuws over de reisorganisaties en de dansleraar die klanten weigeren als zij niet volledig zijn gevaccineerd, roept veel vragen op.

De laatste gevaccineerde op een priklocatie in Houten heeft een bos bloemen gekregen. Steeds meer grote locaties sluiten, nu de meeste Nederlanders die dat willen zijn gevaccineerd. 
 Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
De laatste gevaccineerde op een priklocatie in Houten heeft een bos bloemen gekregen. Steeds meer grote locaties sluiten, nu de meeste Nederlanders die dat willen zijn gevaccineerd.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Mag een ondernemer klanten weigeren die geen vaccinatiebewijs hebben?

De Utrechtse dansschoolhouder Peter Vlug wordt online belaagd omdat hij niet niet-gevaccineerde leerlingen weert uit angst voor een corona-uitbraak. Volgens zijn belagers kan hij rechtszaken verwachten. Mag hij ongevaccineerde salsaliefhebbers komend dansseizoen uitsluiten van deelname? ‘In beginsel wel’, meent hoogleraar burgerlijk recht Alex Geert Castermans (Universiteit Leiden), gespecialiseerd in het contractenrecht. ‘Het is jouw café of dansschool, dus je mag de deur dichthouden voor mensen die je niet wilt binnenlaten.’

Bovendien, stelt Castermans, is het een kwestie van contractsvrijheid. ‘Als je als dansschoolhouder geen contract wilt afsluiten met mensen die niet gevaccineerd zijn, hoef je dat niet te doen.’ Diezelfde redenering is van toepassing op aanbieders van groepsreizen die dit jaar alleen gevaccineerden toelaten.

En wat als de sportschool waarvan je al jaren lid bent nu opeens een vaccinatieplicht instelt? ‘Enerzijds kun je zeggen: we hebben het bij het afsluiten van mijn abonnement nooit over vaccinatie gehad, dus kun je niet opeens eisen dat ik me laat vaccineren. Maar zo’n sportschool kan zich beroepen op onvoorziene omstandigheden. Als bij het sluiten van de overeenkomst niemand stilstond bij de gevaren van het coronavirus, kan het acceptabel zijn om alsnog een vaccinatie te eisen.’ Het contractenrecht laat ondernemers dus redelijk wat ruimte, maar er zijn grenzen: ze mogen in principe niet discrimineren of de privacywetgeving overtreden.

Is het discriminatie om een vaccinatiebewijs te eisen?

Over die hamvraag zijn juristen het oneens. Hoogleraar gezondheidsrecht Martin Buijsen vindt dat dansleraar Vlug en de reisorganisaties discriminatoir handelen. ‘We hebben geen vaccinatieplicht in Nederland. Dan kun je geen vaccinatiebewijs vragen aan mensen die principieel weigerachtig zijn. Dan moet je simpelweg een alternatief, zoals een herstelbewijs of negatief testbewijs, vragen.’

Volgens Alex Geert Castermans, behalve hoogleraar burgerlijk recht ook oud-voorzitter van de Commissie Gelijke Behandeling, is discriminatie alleen aan de orde als mensen het vaccin niet kunnen nemen vanwege ziekte. ‘Als je wordt buitengesloten omdat je simpelweg geen vaccin wilt, is dat geen discriminatie.’

Mag een werkgever een werknemer om een vaccinatiebewijs vragen?

Nee, zegt de rijksoverheid. Dat zou een een inbreuk op privacywet (AVG) betekenen. Maar volgens de Leidse hoogleraar arbeidsrecht Gerrard Boot ligt het genuanceerder. ‘De overheid heeft een duidelijke lijn willen trekken door te zeggen dat het niet mag. Maar in principe mag een werkgever dat wel vragen, zolang dat met een goede reden gebeurt. Wat een goede reden is, is natuurlijk arbitrair. Als er met kwetsbare groepen wordt gewerkt, ligt het eerder voor de hand.’

Maar, stelt Boot, als de werknemer weigert, kan hij niet zomaar worden ontslagen. Dat blijkt ook uit verschillende uitspraken van het College voor de Rechten van de Mens. Verpleegkundigen die vanwege hun geloofsovertuiging bezwaar aantekenden tegen de eis van hun werkgever om zich te laten inenten tegen hepatitis-B, werden in het gelijk gesteld. Afgezien hiervan: ‘De horecamedewerker zou bijvoorbeeld administratief werk kunnen doen, op een kamertje alleen’, aldus Boot.

En andersom? Kan een werknemer van een werkgever eisen dat al zijn collega’s gevaccineerd zijn? Waarschijnlijk niet, denkt Boot. ‘Enerzijds heeft een werknemer recht op een veilige werksituatie. Maar ik denk niet dat er met één ongevaccineerde op de werkvloer sprake van een ‘onveilige situatie’ is.’ Al is de context belangrijk, stelt Boot. ‘Het maakt nogal een verschil of je in een dampende afwaskeuken werkt op veertig centimeter afstand van elkaar, of in een hoveniersbedrijf ergens buiten.’

Wat vindt Den Haag?

‘We willen geen vaccinatieplicht, ook geen indirecte’, zei minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge (CDA) eind juni. ‘Mensen moeten zich nooit gedwongen voelen om te bewijzen dat ze gevaccineerd zijn.’ Maar niet alle coalitiepartijen denken er zo over.

De liberale flank van het demissionaire kabinet stelde zich in aanloop naar de verkiezingen op het standpunt dat gevaccineerden mogen worden beloond met meer vrijheden. Daarmee vormen D66 en VVD een minderheid in Den Haag: alle andere partijen steunden moties die zich uitspraken tegen directe en indirecte vaccinatieplicht. De grootste tegenstander binnen de demissionaire coalitie is de ChristenUnie, die vindt dat uitsluiting van activiteiten in feite neerkomt op een vaccinatieverplichting. Ook CDA-lijsttrekker Wopke Hoekstra sprak zich uit tegen vaccinatie als ticket naar meer vrijheden.

Bij het CDA leven nu dan ook twijfels over de handelwijze van reisorganisaties die vaccinbewijzen eisen. ‘Uiteindelijk is het aan bedrijven om voorwaarden te stellen, maar wij vinden het belangrijk dat mensen zo veel mogelijk kunnen blijven meedoen met de maatschappij’, zegt Kamerlid Joba van den Berg. ‘Daarom is het wenselijk dat ondernemers en bedrijven hun best doen mensen ook alternatieven te bieden bij een vaccinatie-eis.’

Nu ruim 12,4 miljoen Nederlanders een of twee prikken hebben gehad en steeds meer ondernemers om vaccinatiebewijzen vragen, lijkt de ‘vaccinatiesamenleving’ een stapje dichterbij. Is dat problematisch?

Ethicus en Denker des Vaderlands Paul van Tongeren vindt van niet. ‘Ik zie niet goed wat het bezwaar is tegen vaccinatie als voorwaarde voor deelname aan bepaalde activiteiten’, zegt hij. ‘Tenzij het om vitale diensten zoals de gezondheidszorg gaat. Maar om op vakantie te kunnen gaan, waarom niet? Het lijkt me geen moreel probleem.’

Promovendus in de politieke filosofie Josette Daemen ziet dat anders. ‘Vrijheid en gelijkheid zijn basisprincipes van onze liberale samenleving.’ Het toekennen van meer mogelijkheden aan gevaccineerden kan het maken van een vrije keuze voor of tegen een vaccin aantasten, vindt Daemen.

Uit een peiling van I&O Research van afgelopen juli bleek dat de 12 procent van de Nederlanders die zich niet wil laten vaccineren dat vooral doet uit wantrouwen over het vaccin en de langetermijngevolgen ervan. Daemen vreest dat die mensen in een maatschappelijk isolement komen. ‘De gescheiden leefwerelden die zo ontstaan zijn problematisch, juist ook omdat ongevaccineerden daardoor niet meer in contact komen met mensen die hen mogelijk van mening doen veranderen.’

Van Tongeren: ‘Dat je een bepaald café niet in kunt omdat je je niet wilt laten vaccineren, is het effect van je keuze. Of van pech, bijvoorbeeld als je dat om medische redenen niet kunt. Maar niet iedereen heeft op elk moment alle fysieke mogelijkheden. Mijn leeftijd maakt het mij ook onmogelijk om bepaalde dingen te doen.’

Meer over