Een apocalyptische leeuw met zes vleugels

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: apocalyptische leeuw. (*Johan Cruijff)

Wieteke van Zeil
null Beeld .
Beeld .

'De mensen die het merkteken van het beest droegen en zijn beeld aanbaden, werden met akelige en pijnlijke zweren overdekt. (...) En de zee veranderde in bloed, het bloed van een dode en al wat in de zee leefde, stierf.' Dit is een tamelijk willekeurig citaat uit de Openbaringen van Johannes op Patmos, het laatste hoofdstuk in de Bijbel. Als iedereen om je heen gelooft dat dat boek de werkelijkheid van de toekomst beschrijft, lijkt het me best moeilijk er niet bang voor te zijn. Zo was het in 14de-eeuws Italië. En dan gaat het ook nog over plagen en zweren en verdoemden terwijl zojuist, in 1348, de pest vanuit Azië via de vlooien van de zwarte ratten op de handelsschepen, in Sicilië en Genua aan land kwam. Binnen enkele jaren stierf naar schatting 30 tot 60 procent van de Europese bevolking. Zieken werden gekweld door donkere bulten en zweren die zo besmettelijk waren dat je acuut afstand van je geliefde moest doen als die er een had.

Deze leeuw staat ook in dat boek. Hij symboliseert een van de vier evangelisten: de apostel Marcus, en diens moed. Die leeuw was op zich niet onbekend, op veel schilderijen zijn de symbolen van de evangelisten te zien: een engel (Matteüs), een leeuw (Marcus dus), een stier (Lukas) en een arend (Johannes). Niks mis mee, en het staat natuurlijk mooi als versiering in de vier hoeken van een voorstelling. Maar dit hier is een apocalyptische leeuw: een met zes vleugels en, dat zag ik pas later, bedekt met ogen. 'Van voor en achter vol ogen', zoals het in Openbaringen 4 staat. Had ik dat niet geweten, dan had het geleken of de arme leeuw zelf onder de pestbulten zat.

Jacobello Alberegno - Polyptiek van de Apocalyps (middenpaneel, na 1343, vóór 1397, Tempera op paneel, ondergrond bladgoud, 95 x 61 cm (middenpaneel). Gallerie dell'Accademia, Venetië Beeld .
Jacobello Alberegno - Polyptiek van de Apocalyps (middenpaneel, na 1343, vóór 1397, Tempera op paneel, ondergrond bladgoud, 95 x 61 cm (middenpaneel). Gallerie dell'Accademia, VenetiëBeeld .

Angstaanjagende abracadabra

De Openbaringen moet als een duistere wolk boven de gelovige bevolking hebben gehangen. Als je ze leest, zou je denken dat de auteur in een slechte trip beland was, of zo. Totale, angstaanjagende abracadabra.

Gek genoeg is dat laatste bijbelboek niet heel vaak afgebeeld, terwijl je toch zou denken dat het tot de verbeelding spreekt bij kunstenaars. Alleen dat ene deel aan het einde, het Laatste Oordeel, is een favoriet; daarvan zijn overal in Europa versies te vinden. Maar de zee als kristal, de zon zwart als een rouwkleed, de maan rood als bloed en de sterren die op de aarde vallen als vijgen die door een storm van de bomen worden gerukt (Openbaringen 6): nooit gezien. Dit veelluik is een uitzondering.

Het rare is dat er juist begin 14de eeuw een heel andere schilderstijl was ontstaan, met meer realistische figuren en echte emoties op gezichten, en minder goud, zoals Giotto het schilderde; de kunst ging langzaam op de wereld lijken. Dat werd doorgezet in de 15de eeuw, toen de Renaissance op een hoogtepunt kwam. Maar dit schilderij komt precies uit de 'tussentijd' waarin die revolutie even in een dip zat, en kunstenaars weer naar de hiërarchische stijl van de Middeleeuwen teruggrepen. Volgens sommigen had de pestplaag de kunstenaars zo de stuipen op het lijf gejaagd dat ze zich weer een strenge, almachtige god voorstelden en zichzelf als willoze onderdanen. En dan werkt zo'n alziende leeuw met honderd ogen wel op een kerkaltaar, ja.

undefined

Inzoomen

Noot voor tablet- en smartphonegebruikers: de inzoomfunctie werkt alleen op desktop.

Meer over