InterviewRein Jan Hoekstra

‘Een afgetreden kabinet lost helemaal niets op’

Met verbijstering volgt oud secretaris-generaal van het ministerie van Algemene Zaken, Rein Jan Hoekstra, de discussie over het aftreden van het kabinet.

Gedupeerde ouders van de kinderopvangtoeslagenaffaire op het Plein in gesprek met premier Rutte. Beeld Freek van den Bergh / De Volkskrant
Gedupeerde ouders van de kinderopvangtoeslagenaffaire op het Plein in gesprek met premier Rutte.Beeld Freek van den Bergh / De Volkskrant

Wat vindt u van het oordeel van de parlementaire commissie?

‘De commissie had als opdracht onderzoek te doen naar de gang van zaken. Niet meer, niet minder. Maar nu heeft het ook tal van constateringen gedaan en er conclusies aan verbonden. Het heeft bikkelharde oordelen geveld en spijkerharde in gebreke stellingen genoemd. De bestuursrechtspraak krijgt het bijvoorbeeld buitengewoon hard voor haar kiezen.

‘Daarmee is de commissie veel verder gegaan dan hun taak was. De leden mogen constateringen doen, maar het is niet aan hen er conclusies aan te verbinden. Ze beperken feitelijk het debat over hun eigen rapport door al met concrete beschuldigingen te komen. Het leest lekker weg om in een rapportage conclusies te geven, maar een commissie die onderzoek doet moet wegblijven van schuldvragen en afrekeningen. Laat dat over aan degene die opdracht gaf voor het onderzoek.’

Wat vindt u van de roep om het aftreden van het kabinet?

‘Het rapport is aangeboden aan de voorzitter van de Tweede Kamer, de opdrachtgever voor het onderzoek. Het is dan ook aan de Kamer nu te oordelen over de conclusies. Maar de discussie gaat inmiddels enkel over het kabinet. Dat is volgens de spelregels van de democratie een volstrekt verkeerde volgorde. Het kabinet is verplicht op het rapport te reageren, maar pas nadat de Tweede Kamer een oordeel over het door haarzelf ingestelde onderzoek velt.

‘Daarbij komt dat niet alleen het kabinet, maar ook de Kamer verantwoordelijkheid draagt. Dit rapport gaat indirect immers ook volop over haar eigen handelen. Zij heeft als medewetgever bovenop de totstandkoming van de wetten gezeten en deze goedgekeurd.

‘Ieder Kamerlid moet in de spiegel kijken en zich de gang van zaken aanrekenen. Op z’n minst had de Eerste Kamer, de kamer van heroverweging en reflectie, waakzamer moeten zijn. Als de Tweede Kamer in de waan van de dag iets aanneemt, moeten ze daar kunnen corrigeren. Maar beide Kamers lieten de bikkelharde wetten passeren.’

Blijft de vraag: moet het kabinet aftreden?

‘We hebben het kabinet nu juist nodig. De rechtsstaat is in het geding, en dan heb je een volwaardig kabinet nodig met een volwaardige minister-president, een volwaardige minister van Justitie en Veiligheid en een volwaardige minister van Financiën. Het is cruciaal dat alle kabinetsleden hun bijdragen leveren om de rechtsstaat te herstellen. Het repareren van de rechtsstaat vereist een missionair, volledig bevoegd kabinet. Ze moeten zich over het rapport buigen en bepalen of de commissie gelijk heeft. Als dat zo is, moeten ze een gedegen antwoord formuleren en de problemen aanpakken. Het kabinet is dus juist gebaat bij rust en tijd om goed op de rapportage te reageren en er gevolg aan te geven, in plaats van in allerijl op te stappen. Gun ze de mogelijkheid om de gedane aanbevelingen van de grond te krijgen. Anders moeten we wachten op de volgende regering en gaat veel tijd verloren.

‘Dat lijkt voorbij te gaan aan genoegdoening van slachtoffers, maar de genoegdoening en de symbolische betekenis moeten niet het zwaarst tellen. Een aftredend kabinet lost niets op voor de slachtoffers. Wat schieten ze op als bewindslieden met hangend hoofd het parlement verlaten? Het kabinet moet aan de slag om herhaling van de misstanden te voorkomen. De reparatie, waar slachtoffers het meest mee gediend zijn, moet zwaarder tellen dan de symboliek.’

Ook de rechtspraak krijgt er fel van langs. Terecht?

‘De Tweede Kamercommissie heeft zich fel uitgesproken over het functioneren van rechters. Ze stellen de rechters in gebreke, verklaren ze schuldig en zeggen de facto: jullie rechtspraak is niet de juiste, wij weten wat de juiste rechtspraak wél zou moeten zijn. Dat druist regelrecht in tegen de grondbeginselen van de rechtsstaat, waarin rechtspraak en politiek strikt gescheiden zijn.

‘Algemene kritiek mag, maar een politieke commissie die door de Kamer is aangesteld mag nooit zo expliciet over rechtspraak en rechters oordelen. Wat er ook gebeurt, politici moeten nooit op de stoel van rechters gaan zitten. Hun onafhankelijkheid is van vitaal belang voor de democratie.

‘Bovendien: de politiek heeft zelf de spijkerharde wetten opgesteld, en rechters kunnen zich niet aan de wet onttrekken. Technisch was er dus geen mogelijkheid om anders te beslissen. Wat mij betreft zouden ze in de toekomst meer speelruimte moeten krijgen, zodat ze dit soort harde wetten kunnen corrigeren.’

Lees verder

Het kabinet Rutte III dreigt alsnog te vallen over de kinderopvangtoeslagenaffaire. Meerdere coalitiepartijen menen dat politieke consequenties moeilijk kunnen uitblijven. Ook de VVD van premier Mark Rutte sluit niet uit dat het kabinet nog deze week zijn ontslag indient.

Het kabinet boog zich dinsdag tijdens een speciale ministerraad opnieuw over de toeslagenaffaire. Dat de Tweede Kamer jarenlang verkeerd is geïnformeerd, treft ook premier Mark Rutte. Is de VVD-leider verantwoordelijk voor ‘een cultuur van verhullen en misleiden’?

Advocaat Vasco Groeneveld heeft dinsdag namens twintig gedupeerden in de kindertoeslagenaffaire aangifte gedaan tegen vijf ministers en oud-bewindslieden wegens een ambtsmisdrijf, namelijk grove nalatigheid bij het uitvoeren van de wet.

Meer over