Duitser komt eindelijk zijn holletje uit

Ook Duitse tv-kijkers hebben veel belangstelling voor programma’s over landgenoten die in verre windstreken hun geluk beproeven. Zo zijn vier variaties op dit thema te zien: Deutschland Ade (WDR), Umzug in ein neues Leben (RTL), Die Auswanderer (Pro7) en Goodbye Deutschland (Vox)....

Tot voor kort legden de kijkers overwegend een platonisch voyeurisme tegenover de migranten aan de dag. Zijzelf waren niet tot een avontuurlijke trendbreuk in hun leven te verleiden. Na de Wende bleef de binnen-Duitse migratie van west naar oost ver achter bij de verwachtingen. Onder de talrijke werklozen leefde weinig animo om te verhuizen naar plaatsen waar zij makkelijker een baan zouden kunnen vinden. Aan een verblijf in het buitenland dachten de meesten al helemaal niet.

De betrekkelijke onbeweeglijkheid van de Duitsers kan mogelijk door hun geschiedenis worden verklaard. Duitsland heeft geen noemenswaardig koloniaal verleden. Aan het einde van de 19de eeuw was het keizerrijk weliswaar verwikkeld in een inhaalslag met de koloniale mogendheden, en had de ‘Furor Teutonicus’ een uitroeiing van het Herero-volk in Namibië tot gevolg. Maar het gros van de Duitsers was immuun voor de koortsachtige energie van de kolonisatoren.

Voorzover zij belangstelling hadden voor verre landen en vreemde culturen, bevredigden zij die met de boeken van Karl May. En Karl May op zijn beurt heeft zijn geboortestreek nooit verlaten om zijn in de Oriënt en het Wilde Westen gesitueerde verhalen te documenteren. Pas een paar jaar voor zijn dood, in 1912, zag hij voor het eerst een indiaan.

Huns ondanks stonden de Duitsers – veelal door toedoen van hun leiders – tijdens de 20ste eeuw bloot aan ingrijpende veranderingen. Ver buiten de landsgrenzen voerden zij twee wereldoorlogen. Zij ondergingen vijandelijke bezettingen, economische depressies en ideologische experimenten. Zij waren getuige van revoluties, en werden door een muur en een ijzeren gordijn van elkaar gescheiden.

Toen de turbulenties voorbij waren, en het stof was gaan liggen, koesterden de Duitsers de rust en de onbeweeglijkheid als een verworvenheid. Voor veel Duitsers vertegenwoordigen veranderingen geen vooruitgang, maar onrust.

Sinds kort neemt hun mobiliteit echter toe – zelfs in haar pregnantste verschijningsvorm: emigratie. Vorig jaar hebben ruim 155 duizend Duitsers zich elders gevestigd – het grootste aantal sinds de naoorlogse emigratiehausse. Zwitserland, Oostenrijk en de VS waren de geliefdste bestemmingen. De meeste migranten zijn mensen met goede kansen op de Duitse arbeidsmarkt die de sociale ontberingen – of wat daar in Duitsland voor doorgaat – in het vestigingsland voor lief nemen.

Bij somberende commentatoren roept dit de vraag op of Duitsland niet zijn beste mensen verliest, en zo ja, hoe deze ontwikkeling kan worden gekeerd. Volgens hen voltrekt zich in Standort Deutschland een ‘dubbele tragedie’: de best toegeruste werknemers vertrekken terwijl de nazaten van de vroegere gastarbeiders hun aansluiting bij de arbeidsmarkt na drie generaties nog steeds niet hebben gevonden.

De meeste deskundigen zien de emigratie echter als een onontkoombaar of welkom aspect van de globalisering. En van normalisering, zou je er vanuit historisch perspectief aan kunnen toevoegen.

Sander van Walsum

Meer over