REPORTAGE

Duitse journalisten, scheidsrechters van democratie

Een op de vijf Duitsers gelooft zijn eigen media niet meer. Omdat het rechts-populistische geluid zo lang werd genegeerd, denken ingewijden. Maar de pers komt tot inkeer.

Sterre Lindhout
Demonstratie voor een 'Europees Europa' en tegen de Lügenpresse - 'leugenpers' - januari vorig jaar. Beeld DPA
Demonstratie voor een 'Europees Europa' en tegen de Lügenpresse - 'leugenpers' - januari vorig jaar.Beeld DPA

Kai Gniffke foetert zachtjes tegen zijn beeldscherm. Het is de ochtend van het treinongeluk in Beieren en het live-blog daarover had wel wat sneller online gemogen. De hoofdredacteur van de Tagesschau, het journaal van de Duitse publieke omroep ARD, wil dat zijn programma betrouwbaar is en vooroploopt, 'zodat de televisiekijker of websitelezer op basis van die informatie zelf een oordeel kan vellen over de actualiteit'.

Dubbele vertrouwenscrisis

Over de schouder van Gniffkes colbert kijkt de profeet Mohammed mee vanaf de cover van Charlie Hebdo - de profeet aan de muur is op West-Europese nieuwsredacties een zelfkeurmerk voor persvrijheid geworden. Op Gniffkes bureau ligt een boek over complotdenkers en hoe daarmee om te gaan. Net gekocht.

Dat boek ligt daar omdat de Duitse nieuwsmedia gebukt gaan onder een dubbele vertrouwenscrisis. Hoe dieper de vluchtelingencrisis, hoe meer Duitsers niet meer geloven in de betrouwbaarheid en onafhankelijkheid van de Duitse nieuwsmedia. En sinds de kritiek op de trage berichtgeving over de gebeurtenissen in Keulen lijken de Duitse redacties ook hun zelfvertrouwen te hebben verloren.

'Het is treurig, maar nodig'

In 2015 werden in Duitsland 29 journalisten en cameramensen in elkaar geslagen tijdens hun werk, blijkt uit een onderzoek van The European Centre for Press and Media Freedom. Dat gebeurde voornamelijk tijdens demonstraties van Pegida en de snel groeiende populistische partij Alternative für Deutschland, de AfD - beide fel gekant tegen Angela Merkel en haar vluchtelingenpolitiek.

Twee weken geleden nog werden verslaggevers van de andere Duitse publieke omroep, ZDF, met pepperspray belaagd bij een demonstratie van de AfD in Maagdenburg. Een maand daarvoor kreeg een ARD-journalist klappen. Dat was het moment waarop Gniffke besloot dat zijn verslaggevers alleen nog vergezeld van bodyguards naar demonstraties van Pegida of de AfD gaan. 'Het is treurig, maar nodig', zegt Gniffke.

'Lügenpresse - Halt die Fresse', wat zoveel betekent als 'Bek dicht, Leugenpers' - is sinds de eerste bijeenkomst van Pegida in de nazomer van 2014 een spandoekklassieker. Volgens de demonstranten spannen de media, in het bijzonder de publieke omroepen en intellectuele links-liberale kranten zoals de Süddeutsche Zeitung en Die Zeit, samen met de regering.

Wie zijn oor te luisteren legt tijdens zo'n demonstratie hoort de waanzinnigste complottheorieën, waarin Merkel samenspant met Obama of zelfs met het 'wereldjodendom'.

Complotdenkende gekkies?

Twintig procent van de Duitsers denkt dat de media structureel leugens verspreiden, blijkt uit een enquête van Dimap Infratest - die groep is te groot om af te doen als een stelletje complotdenkende gekkies.

Gniffke vindt dat de ARD en andere media de kritiek serieus moeten nemen en in het algemeen meer openheid moeten bieden over hun werkwijze en hun bronnen. Maar tegen mensen die er rotsvast van overtuigd zijn dat je liegt, is het moeilijk strijden, merkt hij.

Dat bleek bij de berichtgeving over de vermeende verkrachting van een 13-jarig Russisch meisje uit Berlijn door vluchtelingen, een groot onderwerp in de Russische media. Uiteindelijk bleek er - vooralsnog - geen bewijs. Maar hoe vaker de ARD dat meldde, hoe groter het complot werd dat menigeen zag.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Pegida-aanhangers betogen in Dresden, Duitsland. Beeld afp
Pegida-aanhangers betogen in Dresden, Duitsland.Beeld afp

Het is als een doolhof waarvan elk pad uitkomt bij een groot spandoek: Lügenpresse. 'Ik wil niet smeken: geloof ons alsjeblieft', zegt Gniffke - de man die een achtuurjournaal maakt waarnaar dagelijks gemiddeld 9 miljoen mensen kijken. Vandaar dus dat boek.

De internetredactie van de ARD heeft onlangs een extra kracht aangenomen om de commentaren op de website en de Facebookpagina te controleren en de ergste te verwijderen, zegt Gniffke. Drie mensen zijn daar full time mee bezig.

Voor Keulen behandelden de meeste Duitse media de nieuwe populistische krachten zoals ze dat sinds 1945 gewend zijn te doen met mensen en bewegingen die ideeën hebben die het CDU rechts voorbijstevenen: negeren, relativeren of belachelijk maken.

Scheidsrechters van de democratie

Indachtig de geschiedenis van hun land gedragen journalisten in Duitsland zichzelf als scheidsrechters van de democratie. Zo gingen de meeste landelijke kranten niet naar de eerste Pegida-betogingen in Dresden toe, hoewel er tienduizend mensen demonstreerden. Media-aandacht zou de beweging alleen maar doen groeien, was de gedachte daarachter.

Zo gewoon als het in Nederland is dat media Geert Wilders interviewen - als hij daarmee instemt - zo zeldzaam waren interviews met populistische politici tot voor kort in Duitsland.

Nu lijkt de wal het schip te keren, want juist die wat hautaine houding werkt de Lügenpresse-schreeuwers in de hand - het geeft munitie om te kunnen zeggen: zie je wel, we worden genegeerd.

Maar de laatste weken voltrekt zich een omslag in het denken op de Duitse redacties. Die begon met een reeks introspectieve commentaren over de berichtgeving over Keulen. Nu gaat het, met verkiezingen in drie deelstaten in het vooruitzicht, vooral over de vraag of media meer met populistische politici en hun kiezers zouden moeten praten.

Het zichtbaarst is de omslag op televisie: er is de laatste weken bijna geen talkshow meer zonder politicus van de AfD.

Maar ook de kranten zijn aan het experimenteren: op de voorpagina van de wekelijkse kwaliteitskrant Die Zeit stonden twee weken geleden twee pleidooien: een dat de media wel met de AfD in gesprek moeten gaan en de ander om dat juist niet te doen - aan de lezer de keuze. De links-liberale Süddeutsche Zeitung had vorige week een grote reportage waarin verslaggevers AfD-aanhangers die een boze brief naar de krant hadden geschreven, thuis opzochten.

En Gniffkes ARD had vorige week voor het eerst een item over AfD-politici die slachtoffer waren geworden van bedreiging of vernieling door linkse actiegroepen.

'We moeten ophouden bewegingen als AfD en Pegida en de mensen die zulke ideeën hebben zo te demoniseren', zegt Gniffke. 'Dat heeft geen zin, werkt alleen maar averechts.' Of hij zich drie jaar geleden kon voorstellen dat hij zoiets zou zeggen: 'Nee, misschien niet.'

Keulen: 73 verdachten

De Duitse justitie heeft 73 verdachten in beeld in verband met de aanrandingen en diefstallen in Keulen op Oudjaarsavond. Dat zei de Keulse hoofdaanklager Ulrich Bremer maandag. Van de 73 mannen komen er 61 uit de Maghreblanden: 30 uit Marokko, 27 uit Algerije en drie uit Tunesië. De rest komt uit Irak, Syrië, Montenegro, Iran en Duitsland.

De meeste verdachten zijn pas kort in Duitsland, minder dan een jaar. Een 'overgrote meerderheid' van hen is migrant, velen hebben een asielaanvraag gedaan. Of en hoeveel verdachten er officieel vluchteling zijn is niet bekend. Iemand is juridisch pas vluchteling als over zijn asielaanvraag is beslist en een in proces is gebleken dat hij voldoet aan de criteria van het VN-vluchtelingenverdrag.

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over