Duidelijke taal van een doener

De voorzitter van de Fyra-enquêtecommissie is een doorzetter, niet bang om door te vragen. Madeleine van Toorenburg accepteert geen nee, ook niet van de politieke kopstukken die ze vanaf 18 mei aan de tand zal voelen over de falende flitstrein. 'De onderste steen zal boven komen.'

Madeleine van Toorenburg met haar dochter Jasmijn (10) in de bibliotheek van de Tweede Kamer waar de Handelingen worden bewaard.Beeld Jiri Buller

Madeleine van Toorenburg, Kamerlid voor het CDA en voorzitter van de Fyra-enquêtecommissie, is een doener. Een inbreker die ze in haar huis aantreft en haar tegen de muur kwakt, zit zij tot in het park achterna. Hij weet te ontsnappen.

Als ze op de radio hoort dat FC Den Bosch de wedstrijd laat doorgaan ondanks oerwoudgeluiden die op de tribune klinken wanneer een zwarte speler van AZ aan de bal is, keert ze haar auto en gaat verhaal halen bij de clubleiding.

In de Tweede Kamer is ze minder prominent in beeld geweest. Het voorzitterschap van de Fyra-enquête gaat daarin verandering brengen. De commissie draagt niet alleen haar naam, Van Toorenburg (47) is ook het gezicht van het onderzoeksteam. Maandag 18 mei beginnen de openbare verhoren.

Het voorzitterschap van een enquêtecommissie is gewild. Maarten van Traa (PvdA) werd bekend door de IRT-enquête, het onderzoek naar misstanden bij de opsporing door de politie. Wie had ooit van Jan de Wit (SP) gehoord voordat hij de enquête naar de financiële sector mocht leiden?

Publiciteit is gegarandeerd, het onderzoek naar het Fyra-debacle belooft spannend te worden: een Italiaanse flitstrein die niet rijdt, de miljarden die in het spoor zijn geïnvesteerd, de maatschappelijke verontwaardiging, politieke kopstukken die aan de tand worden gevoeld, oud-ministers (onder wie haar partijgenoten Karla Peijs en Camiel Eurlings), NS-directeuren, hoge ambtenaren en ingenieurs die moeten opdraven.

Het verhaal over de falende flitstrein gaat over misverstanden, wantrouwen en persoonlijke antipathieën tussen de hoofdrolspelers in Utrecht (NS) en Den Haag (bewindslieden). Van Toorenburg is niet uit op een tribunaal, maar als ze op iemand stuit die met opzet de Fyra heeft verziekt, dan 'trekken we hem over tafel', zegt ze in Trouw.

CV

1968
10 mei geboren in Den Haag

1993
Nederlands recht, Rijksuniversiteit Utrecht

1998
Proefschrift Medeplegen, Katholieke Universiteit Brabant, Tilburg

1990
Directie vrouwengevangenis Ter Peel, Evertsoord

2000
Directie Dubravagevangenis, Kosovo

2001
Directie jeugdgevangenis De Leij, Vught

2007
Lid Tweede Kamer voor het CDA

2013
Gekozen tot voorziter enquêtecommissie Fyra

De commissie is al anderhalf jaar bezig, archiefkasten en elektronische databanken van het ministerie van Infrastructuur, andere ministeries en de NS zijn binnenstebuiten gekeerd. Als dossiers niet boven water kwamen, dreigde Van Toorenburg met een ingelast openbaar verhoor, waarna de gewraakte informatie alsnog loskwam.

'Nee' bestaat niet voor Van Toorenburg, zegt haar studiegenoot Vanessa van Baasbank, bedrijfsjurist-directiesecretaris bij het Stedelijk Museum in Amsterdam. 'Als er iets moet worden geregeld, dan wordt het geregeld.'

Ze zal de getuigen en deskundigen die voor de enquêtecommissie verschijnen stevig aan de tand voelen, verwacht Van Baasbank. 'Madeleine is niet bang om door te vragen. Ze geeft niet gauw op. De onderste steen zal boven komen.'

1972, basisschool De Bosgaert in Maarn.

Kletskoek

Aan duidelijkheid laat Van Toorenburg weinig te raden over. Ze schrikt zich een 'rolberoerte', iets is 'kicken', een gemeente die integriteitsrapporten over sjoemelende ambtenaren geheim houdt voor de gemeenteraad 'is gewoon raar bezig' en jihadisten zijn 'die gasten'. Ook 'linkmiechels', 'absolute kletskoek' en 'linke soep' rollen er gemakkelijk uit.

Over deelnemen aan de missie tegen de terreurbeweging Islamitische Staat: 'Wij vinden het nogal wat om jongens en meisjes naar een land te sturen waar ze het risico lopen op enig moment in een oranje jurk op hun knieën te zitten.'

Hoe anders was dat in haar eerste jaren als Kamerlid. Als nieuweling krijgt ze meteen twee zware portefeuilles: integratie en strafrecht. De start is ongelukkig. Haar maidenspeech, waarin ze oproept goede moslims niet onder de kwade te laten lijden, ploft als een lekke bal in een natte zandbak. Haar verhaal gaat ten onder in het geweld van Geert Wilders, die minister Ella Vogelaar in hetzelfde debat knettergek noemt.

Daarna zijn de Kamer en de media maanden in de ban van de anti-islamfilm van Wilders. Als Van Toorenburg wordt geïnterviewd voor een actualiteitenrubriek en ze 's avonds kijkt, is ze eruit geknipt. Weer geplet door de stoomwals Wilders.

'Natuurlijk zijn wij helemaal klaar met ontwrichtende moskeeën. Maar ik wil het ook hebben over moskeeën die huiswerkbegeleiding geven', zegt ze tegen De Pers. Daar is in de golf van polarisatie minder vraag naar. Van Toorenburg past ervoor mee te gaan schreeuwen met Wilders en Rita Verdonk, die andere hardliner op rechts.

Woeste krachten

'Madeleine van Toorenburg is gefascineerd door woeste krachten. Ze is op haar best als ze met haar rustgevende aanwezigheid zo'n macht weet te binden.' Dat probeert de mo zaïekkunstenares Diklah Zohar tot uiting te brengen in Het temmen van de Minotaurus, het portret van Van Toorenburg waaraan Zohar werkt. De titel verwijst naar het verhaal van Theseus, de Griekse held die de Minotaurus doodde. Ze heeft doden veranderd in temmen 'vanwege het karakter van Van Toorenburg om harmonie en verzoening in conflictsituaties te zoeken'.

In zaaltjes heeft ze het over je naaste liefhebben, over respect en over binden. 'U heeft het over de multiculturele samenleving. Nou, in de Tweede Kamer durf ik het woord niet eens meer uit te spreken', zegt ze op een van die regionale partijbijeenkomsten.

Het zit haar hoog, ze weet hoe het anders kan. Als directeur van een jeugdgevangenis had ze een gemeenschappelijke Kerstavond georganiseerd met jongens die een islamitisch school in brand hadden gestoken en Marokkanen die hadden gezegd: als we erachter komen wie dat hebben gedaan, snijden we ze de keel door.

Dat ze geen doetje is, toont ze de drie maanden die ze in 2000 in Kosovo werkt. De oorlog met Servië is net beëindigd, maar van vrede is nog geen sprake. Van Toorenburg zit namens de VN in de directie van de Dubrava-gevangenis in Istok, de grootste gevangenis op de Balkan.

Een gruwelijk oord, dat is gebruikt als executieplaats. Op het terrein wordt nog gezocht naar honderd lijken die er vermoedelijk zijn begraven. Als ze de gevangenis binnenstapt, kleven de schedelresten nog aan de muur. Ze slaapt in een cel. Op oudejaarsavond moet ze met behulp van een bataljon Spaanse militairen een opstand de kop indrukken.

Volwassenen en kinderen, mannen en vrouwen, arrestanten die in voorarrest zitten en veroordeelden - het zit allemaal door elkaar. Van Toorenbrug maakt een begin met het scheiden van de gevangenen, zet dagprogramma's op en probeert de kinderen over te plaatsen.

Madeleine van Toorenburg staat in het midden, 1998.

Verbinder

In de fractie gaat ze door als verbinder. Het persoonlijke maakt Van Toorenburg - woonachtig in Rosmalen en moeder van twee dochters (10 en 12 jaar) - graag politiek. Op een bijeenkomst waarop ze het pact met de PVV moet verdedigen, haalt ze haar allochtone oppas aan.

Die kreeg in haar omgeving te maken met een gedwongen huwelijk met een zwakbegaafde neef. 'Zij vindt het juist heel goed dat we zaken als gedwongen huwelijken gaan bestrijden. Anders gaat zij PVV stemmen', noteerde een verslaggever van het Brabants Dagblad.

Na twee jaar neemt Mirjam Sterk, die doorgaat als een hardliner in de CDA-fractie, integratie van haar over en krijgt Van Toorenburg jeugd en gezin. Van Toorenburg zou te soft en te flets zijn, het CDA wil een vuist ballen naar de PVV.

Fyra

De Fyra is de naam van de hogesnelheidstrein Amsterdam-Parijs. De speciale spoorlijn voor de Fyra heeft alleen al in Nederland ruim 7 miljard euro gekost. De aanleg ging gepaard met vertragingen en kostenoverschrijdingen en was onderwerp van twee eerdere parlementaire onderzoeken. De speciaal ontworpen treinstellen, de V250 van de Italiaanse fabrikant AnsaldoBreda, zijn bijna zes jaar later dan gepland in gebruikgenomen. De 250 staat voor de 250 kilometer per uur waarmee hij over het spoor had moeten razen. In januari 2013 is de Fyra van het spoor gehaald wegens technische mankementen. Ze hadden zes weken gereden.

Voor Eberhard van der Laan (PvdA), destijds minister voor Integratie, was dat 'een van zijn mindere momenten' tijdens zijn ministerschap. 'Dat ze te soft was sloeg nergens op. Ze is zakelijk, rustig, kritisch, wars van populisme en speelt geen spelletjes, maar komt met argumenten. Dan heb je meer invloed dan iemand die voor de Bühne wat roept.'

In haar studietijd werkt Van Toorenburg als vrijwilliger bij de Kinderrechtswinkel, van waaruit spreekuur wordt gedraaid in de justitiële jeugdinrichting Eikenstein in Zeist. In die periode rijpt een opdracht: ontspoorde jongeren een zetje geven in de goede richting.

Na een kortstondig avontuur in de advocatuur ('Daar ging mijn hart niet sneller van kloppen') gaat ze op zoek naar een leidinggevende functie in het gevangeniswezen. Het wordt Ter Peel in Limburg, de grootste vrouwengevangenis van Nederland. Vervolgens is ze zes jaar directeur van de jeugdgevangenis De Leij in Vught.

Spijbelpercentage

'Ze heeft oog voor de menselijke maat', zegt oud-gevangenisdirecteur Willem Lingmont. 'Ze is erop gericht dat gevangenen de gevangenis beter uitkomen dan ze erin zijn gegaan.'

In 2006 besluit Van Toorenburg de politiek in te gaan. Op de autoradio hoort ze dat het CDA mensen zoekt met kennis van jongeren. Ze stemt al op het CDA, maar is nog geen lid. Op de dag dat het derde kabinet-Balkenende valt, voert ze een sollicitatiegesprek.

Ze wil iets doen met haar kritiek op het jeugdstrafrecht. Alleen straffen en opsluiten is nutteloos. Elk dag die een jongere doorbrengt in een inrichting, moet worden benut voor behandeling en scholing. In De Leij had ze het laagste spijbelpercentage van Nederland, weliswaar in een bajes, maar toch.

Op de inhuldigingsdag van koning Willem-Alexander in de Nieuwe Kerk in Amsterdam, 29 april 2013.Beeld Jiri Buller

Ze ijvert voor speciaal strafrecht voor jong volwassenen. Mede dankzij haar kunnen jongeren tot 23 jaar (was 18) onder het jeugdrecht vallen, met daarin meer aandacht voor scholing, behandeling en begeleiding naar werk.

In 2012 werpt ze zich tot ieders verbazing op als partijleider van het CDA. De korte profielen in de kranten lopen uiteen. NRC noemt haar een niet zo heel bekend Kamerlid uit de toch al vrij stille CDA-fractie. Volgens het AD maakt ze indruk vanwege haar strikte lijn op het gebied van justitie. Voor de Volkskrant is Van Toorenburg een harde, weinig plooibare debater.

De gooi naar het partijleiderschap is een kansloze missie, met 1,7 procent van de stemmen van de leden van het CDA eindigt ze als 6de en laatste. Maar ze heeft zich in elk geval in de kijker gespeeld.

Zouden de meesten na die zeperd met de staart tussen de benen afdruipen, Van Toorenburg kandideert zich weer voor het Kamerlidmaatschap. Toen ze tien maanden in de Kamer zat en het verwijt kreeg dat ze niet was opgewassen tegen Wilders en Verdonk, zei ze het al: 'Ik ben een blijvertje.'

Meer over