nieuwslodewijk asscher

Druk toeslagenaffaire wordt te groot: PvdA-leider Asscher stapt op

Lodewijk Asscher vertrekt als lijsttrekker van de PvdA. Door de discussie over zijn rol in de toeslagenaffaire zag hij zichzelf niet meer in staat om de partij een goede verkiezingsuitslag te bezorgen. Nummer drie op de lijst, Kamerlid Lilianne Ploumen, geldt als de belangrijkste kandidaat om hem op te volgen.

Lodewijk Asscher, minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid van 2012 tot 2017 wordt gehoord door de parlementaire enquêtecommissie Kinderopvangtoeslag. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Lodewijk Asscher, minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid van 2012 tot 2017 wordt gehoord door de parlementaire enquêtecommissie Kinderopvangtoeslag.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Ploumen neemt in elk geval de rol van fractievoorzitter in de Tweede Kamer over van Asscher. Het PvdA-bestuur overlegt nog over de manier waarop een nieuwe lijsttrekker wordt aangewezen. Een andere kandidaat die genoemd wordt als potentiële partijleider is Kamervoorzitter Khadija Arib, de nummer twee op de lijst.

Asscher, die in quarantaine zit door een coronabesmetting van een van zijn kinderen, maakte zijn vertrek bekend in een videoboodschap op sociale media. ‘Ik hoop vurig dat op 17 maart een sterke PvdA wordt gekozen’, zei Asscher. ‘De discussie over mijn rol maakt het niet mogelijk om daar voor te zorgen.’

Asschers vertrek komt een dag voordat het PvdA-partijcongres hem officieel zou aanwijzen als lijsttrekker. Het congres is inmiddels uitgesteld, zo heeft de PvdA bekend gemaakt.

Een deel van de leden wilde Asscher via een motie dwingen af te treden, maar het is niet duidelijk of daar veel steun voor was. Er werd tot eind woensdagmiddag gestemd over de motie. De PvdA reageerde niet op verzoeken om de uitslag van de stemming bekend te maken.

Zelfs medestanders erkenden de afgelopen dagen dat Asscher in het hart geraakt is door toeslagenaffaire, die begon in de vorige kabinetsperiode toen de PvdA’er vicepremier en minister van Sociale Zaken was. Asscher benadrukte in zijn videoboodschap dat hij er nooit van op de hoogte was dat de Belastingdienst ‘een onrechtmatige jacht had geopend op onschuldige mensen’.

Toch wordt het hem ook aangerekend dat hij niet meer kon doen voor de gedupeerden die behoren tot de groep waar de PvdA van oudsher voor opkomt: werkende mensen met een relatief laag inkomen. Sinds het erop lijkt dat het kabinet mogelijk opstapt vanwege de toeslagenaffaire werd ook de blik weer verlegd naar Asscher. Moest hij niet ook consequenties trekken?

Dat Asscher opstapt, moet een zware klap voor hem zijn. Hij was er de afgelopen jaren op gebrand om zich te revancheren voor de historisch slechte uitslag van 2017, toen de partij slechts negen zetels haalde. Die kans heeft hij door de toeslagenaffaire uiteindelijk niet gekregen.

Zondebok

Uit een recente peiling van I&O Research bleek dat veel kiezers Asscher als grootste zondebok zien, hoewel hij sinds 2017 niet meer betrokken is bij de zaak. In de peiling bleek de partij teruggezakt naar elf zetels.

Voor Asscher was de discussie over zijn rol in het kabinet Rutte II extra moeilijk, omdat hij in de Kamer juist heeft geprobeerd afstand te nemen van die periode. Hij erkende dat bepaalde maatregelen niet goed hadden uitgepakt en wilde weer terug naar een traditionele linkse koers.

Het vertrek van Asscher vergroot ook de druk op andere lijsttrekkers die een rol spelen in de toeslagenaffaire: premier Mark Rutte en CDA-minister van Financiën Wopke Hoekstra. Beiden willen gewoon aanblijven als lijsttrekker. 

De PvdA zit in een zeer precaire situatie. Twee maanden voor de verkiezingen moet de hele campagne worden omgegooid. Alle posters en advertenties waren gericht op Asscher. Lilianne Ploumen is de meest voor de hand liggende kandidaat om zijn taak over te nemen. Zij heeft kennis over de belangrijkste dossiers en is een ervaren debater.

Een andere potentiële kandidaat blijft Kamervoorzitter Arib. Arib liet eerder doorschemeren dat zij geen interesse heeft in de functie van lijsttrekker, maar wellicht kan dat nog veranderen als er druk op haar wordt uitgeoefend. Arib heeft het voordeel dat ze bekend is bij het grote publiek, maar als Kamervoorzitter heeft ze zich minder verdiept in de lopende dossiers en neemt ze ook niet deel aan debatten.

Een deel van PvdA zal ook dromen van andere grote namen, zoals de Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb of Eurocommissaris Frans Timmermans. Die laatste slaagde er bij de Europese verkiezingen nog in om de PvdA tot de grootste partij te maken. Toch vragen ingewijden zich af of Aboutaleb of Timmermans bereid zijn om hun huidige functies op zo'n korte termijn op te geven.  

Zwevende kiezers over Asschers vertrek

Herman Coenen (44), Gulpen
Zweeft: tussen VVD, PvdA, D66 en GL

‘Ik vind het erg jammer dat Asscher aftreedt. Enerzijds omdat ik heel erg geloof in zijn oprechtheid en anderzijds omdat ik ook niet weet wie er nu voor hem in de plaats gaat komen. Ik merk dat ik mijn voorkeur voor de PvdA vaak heb laten afhangen van de persoon die de partij leidt. Heb net een paar keer de afscheidstoespraak van Asscher bekeken en die vind ik echt staatshoofdwaardig. Sommige zinnen spreken mij enorm aan, zoals: “Ik vind dat we de democratie meer dienen met zelfreflectie, dan met brute verontwaardiging.” Daar ben ik het helemaal mee eens. Ik erger me steeds meer aan het vele geklaag.

De afgelopen dagen heb ik onze minister-president wel vaak gehoord, maar ik mis vooral de dingen die niet gezegd zijn. Denk even aan de solo-actie om alvast te bepalen dat niemand hoeft af te treden na de toeslagenaffaire. Ik vind aftreden ook vaak een schijnvertoning maar door dat nieuws zo te presenteren, zonder voor mij duidelijk waarneembaar overleg met de coalitiepartijen, vind ik vooral een verkiezingstrucje.’

Nora Ait Boubker (21), Amsterdam
Zweeft: tussen D66, PvdA, GL

‘Ik zat hier eerlijk gezegd wel op te wachten. Het móest gebeuren. Dat Asscher nu is afgetreden is een eerste stap. De toeslagen-affaire is zo ernstig, dat kan niet zonder grote gevolgen blijven. Dat Asscher nu weg is, zorgt er niet voor dat ik meer naar de PvdA zweef. Integendeel. Inhoudelijk sta ik absoluut op één lijn met de idealen van de partij, maar de uitvoering is steeds niet goed. De PvdA had bij mij jaren geleden al het vertrouwen verloren doordat ze, om te kunnen regeren, bepaalde principes hadden losgelaten. Nu zou het een mooie periode voor de PvdA zijn om zichzelf opnieuw te bewijzen en te laten zien. Je ziet aan de ene kant wel dat ze weer terug zijn bij hun idealen, maar het is voor mijn gevoel te weinig. De toeslagen-affaire heeft een extreme impact: de overheid heeft op grove wijze verzaakt om de belangen van burgers te behartigen. Het vertrek van Asscher maakt het niet goed. Althans, niet op de korte termijn. Al vind ik het wel erg goed dat hij zelf de keuze heeft gemaakt om op te stappen.’

Iris Koppe

Klaas Luchtmeijer (64), Amsterdam
Zweeft: tussen PvdA, GL, PvdD en SP

‘Ik vind dat het aftreden van Asscher getuigt van integriteit. Zeker als je kijkt naar het doen en laten van sommige anderen. Onze premier is een paling in een emmer snot. Het is aantoonbaar dat-ie voor menig leugen zijn hand niet omdraait en toch komt hij óveral mee weg. Veel wordt weggemoffeld, ik noem ook de Bonnetjes-affaire of de kwestie Fallujah, waarbij er burgerdoden vielen in Irak. Het is een manco in de Nederlandse politiek: de fatsoenlijke uitvoering van bepaald beleid. Natuurlijk ben ik ook voor het aanpakken van fraude, maar er zijn wel grote verschillen. Gaat er per ongeluk iets mis of gaat het echt om fraude met een Hoofdletter?

Het is niet fijn dat Asscher weg is, want inhoudelijk is hij goed. De kans dat ik nu op de PvdA zou stemmen is wel groter geworden door zijn vertrek. De PvdA heeft al afstand genomen van het beleid waar ze medeverantwoordelijk voor waren. En nu trekken ze ook de juiste conclusies. De vraag is wie Asscher moet opvolgen. Ploumen is inhoudelijk sterk, maar of ze de uitstraling heeft om zetels voor de PvdA te winnen weet ik niet.’

Saskia van der Jagt (59), Utrecht
Zweeft: nog geen idee

‘Ik keek niet op van het vertrek van Asscher. Moreel gezien is dit het enige juiste. Wel erg jammer, want ik weet dat ze hem in de Kamer waarderen om zijn intellect. Hij schijnt een goede debater te zijn. Ik vond hem sympathiek en politiek vaardig. Nu blijf ik zitten met de vraag wie hem gaat opvolgen. Bij Ploumen heb ik zo mijn bedenkingen. Voor wat ze in het verleden voor vrouwen heeft gedaan - zoals haar verzet tegen het anti-conceptie beleid van Trump - heb ik bewondering. Dat vergt kennis en moed. Maar liever zie ik Arib. Frans Timmermans moet je daar niet willen denk ik. Aboutaleb lijkt me wel een goede optie, die zou ik wel in de Kamer willen zien. Alhoewel, Job Cohen werd ook een faliekante mislukking. Sommige bestuurders zijn niet opgewassen tegen het politieke bedrijf.

Als kiezer verlang ik nu vooral naar rust. En naar mensen die de waarheid spreken. Zoiets als de toeslagenaffaire willen we nooit meer meemaken. Ik blijf sceptisch, maar als ik op dit moment moet kiezen neig ik naar D66. Daar zitten volgens mij integere mensen. Gun het die Kaag, denk ik nu.’

Zo maakte Asscher zijn aftreden als lijsttrekker bekend

‘Dames en heren, we hebben in ons land een democratie om te koesteren. Waarbij we allemaal onze stem uitbrengen en mensen vervolgens hun best doen om het land daarmee te dienen. Ik heb zelf bijna twintig jaar de Partij van de Arbeid vertegenwoordigd. Ik was raadslid en wethouder in Amsterdam, locoburgemeester en waarnemend burgemeester, ik was minister en vicepremier en nu ben ik Kamerlid.

Die democratie moeten we nooit als vanzelfsprekend beschouwen, we hebben alle goedwillende mensen nodig. En onderschat niet wat de schade kan zijn van de complottheorieën, het bashen op onze democratie of het salonpopulisme waarbij aan talkshowtafels wordt afgegeven op de elite en de macht. Dat berokkent meer schade dan men doorheeft. Of het nu het Capitool is of het provinciehuis in Groningen dat bestormd wordt, het is niet om te lachen.

Op dit moment staat met de Toeslagenaffaire de politiek zelf en de politieke cultuur onder een vergrootglas. In mijn analyse is die affaire een voortvloeisel van tientallen jaren aan gestapeld wantrouwen, het toeslagensysteem dat niet werkt en een mensbeeld dat de overheid vijandig heeft gemaakt tegen de eigen inwoners. Er is veel gesproken over mijn rol in die affaire. Ja, ik was minister van Sociale Zaken in die vorige grote crisis die ons land bezighield. Nee, ik wist niet dat de Belastingdienst een onrechtmatige jacht had geopend op duizenden gezinnen.

Ik vind dat we de democratie meer dienen met zelfreflectie dan met brute verontwaardiging. Door fouten toe te geven en fouten te voorkomen dan door tactisch te zwijgen. Ik heb verschillende wetten gewijzigd en aangepast omdat ze te ver gingen in de fraudebestrijding. Omdat mensen ten onrechte fraudeur werden genoemd. Ik heb boetes gematigd, ik heb gewerkt aan een beter systeem voor de kinderopvangtoeslag - maar dat is er niet gekomen. Ik accepteer het als mensen kritiek hebben op wat ik heb gedaan als minister of teleurgesteld zijn in wat ik wel en niet heb bereikt. Maar diegenen die openlijk mijn integriteit in twijfel trekken of mij van kwade intenties beschuldigen weten niet wie ik ben en waarom ik dit werk doe.

Mijn ouders hebben me opgevoed met de opdracht om je in te zetten voor andere mensen. Dat betekent dat ik dit werk doe uit dienstbetoon. Om me in te zetten voor mensen die het moeilijk hebben. Dat heb ik als minister gedaan, dat heb daarvoor gedaan en doe ik nu. Ik heb me consequent sterk gemaakt voor recht van alle kinderen op een eerlijke kans, ik koos altijd de kant van werknemers, ik heb het belang verdedigd van eens sterke rechtsstaat waarin ieder mens vrij zichzelf kan zijn en ik heb de kunsten verdedigd.

Politici zijn passanten maar met elkaar geven we op verkiezingsdag richting aan de toekomst van ons land, en ik hoop vurig dat op 17 maart een sterkere Partij van de Arbeid wordt gekozen. Omdat ik denk dat dat essentieel is voor een eerlijker toekomst. Omdat ik vind dat we het moeten hebben over Nederland na corona. Maar ik stel vast dat de discussie over mijn rol het niet mogelijk maakt daarvoor te zorgen.

Daarom heb ik mijn positie als lijsttrekker ter beschikking gesteld. Ik zal mijn mandaat als gekozen volksvertegenwoordiger uitdienen, maar stel me niet opnieuw verkiesbaar. Ik heb steun gekregen van ongelooflijk veel mensen binnen en buiten de partij, dat heb ik zeer gewaardeerd. Ik zie ernaar uit om op een andere manier, op een andere plek en op een ander moment de samenleving te dienen.’

Lees ook

Toeslagenaffaire treft ook PvdA-leider Asscher in het hart
De donkere wolken pakten zich de laatste tijd samen boven Lodewijk Asscher. Door zijn rol in de toeslagenaffaire leek de door hem zo gewenste wederopstanding van de PvdA buiten bereik te raken.

Volgt zij Asscher op? Lilianne Ploumen: ‘Macht is een effectieve manier om te veranderen wat niet deugt’
‘Ik zeg het Hedy d’Ancona na: een vrouwelijke premier zou heel verfrissend zijn, maar dan wel een línkse vrouwelijke premier.’

Meer over