Drugsoverlast schreeuwt om dwangverpleging

Het is een overheidstaak om burgers veiligheid te bieden en de volksgezondheid te bewaken. Als het om drugsoverlast gaat, lijkt de overheid op deze punten machteloos....

IN Zwitserland steunde de bevolking het afgelopen weekeinde in een referendum de verstrekking van heroïne aan zwaar-verslaafden. Binnenkort begint ook in Nederland een dergelijk experiment. Dominee Visser in Rotterdam wilde een aantal 'crepeergevallen' voor een vriendenprijs heroïne verschaffen. Interessante experimenten, maar daarbij kan het niet blijven.

Veel gemeenten lopen zich de benen uit het lijf om de ellende rond drugsgebruik te beheersen. In Groningen bijvoorbeeld wordt methadon verstrekt aan drugsverslaafden, bestaat dag- en nachtopvang en hebben gemotiveerde verslaafden de mogelijkheid om in een kliniek af te kicken.

Speciale projecten worden opgezet om overlastveroorzakers overdag iets te doen te geven. En samen met de politie en het Openbaar Ministerie zetten we alles op alles om de straten weer veilig te maken.

Verslaafde overlastveroorzakers staan bepaald niet in de rij om hun leven te veranderen. Wat kunnen we doen als de ellende voor henzelf en hun omgeving de spuigaten uitloopt? De beste mogelijkheid biedt ogenschijnlijk het strafrecht.

Een tijdje geleden liep ik mee met de Groninger politie. Daar volgde ik de aanhouding van een vrouw bij haar zoveelste winkeldiefstal. Ze stonk en zag er verschrikkelijk uit, broodmager en overdekt met zweren. Gelaten onderging ze het bekende ritueel. Bestelde geroutineerd wat te eten voordat ze haar cel inging.

Terwijl zij daar zat, waren politiemensen in de weer om voldoende bewijs bij elkaar te sprokkelen om in overleg met het Openbaar Ministerie een snelle voorgeleiding mogelijk te maken. Als het meezit, vertelden ze me, zit ze een maand achter de tralies.

Een cynisch karwei. Wetsdienaren die uren bellen om één bekende drugsverslaafde via de strafrechter voor een maand van de straat te verwijderen. In november een tandje hoger, zodat een paar vaste overlastveroorzakers tijdens de feestdagen in het huis van bewaring zitten.

Het heeft weinig te maken met waar het strafrecht voor is bedoeld. Het gaat noch om vergelding van een inbreuk op de rechtsorde, noch om generale of speciale preventie. Korte, perspectiefloze straffen. Ze vormen het beste wat politie en justitie de samenleving kunnen bieden.

Dan toch maar heroïne verstrekken? Denkend aan Zwitserland, minister Borst en dominee Visser, ontkom ik niet aan een andere gedachte.

Als de samenleving zo ver is, dat ze overweegt mensen gewoon het vergif te geven waaraan ze zijn verslaafd en hen daarmee feitelijk afschrijft, belanden we dan niet een tikkeltje te snel op het eindstation? Zouden we sommige mensen niet gewoon tegen zichzelf moeten beschermen? Hoe ver gaat het zelfbeschikkingsrecht?

Recent onderzoek in Den Haag (december 1996) wijst uit dat de harde kern van verslaafden geen hulp wil. Deze harde kern komt aan geld door dealen en criminele activiteiten. In de harde kern zitten veel mensen met psychiatrische klachten. De onderzoekers pleiten voor meer aandacht voor mensen met psychiatrische- en verslavingsproblemen. Deze vragen niet snel om hulp en zijn moeilijk behandelbaar. Ik weet zeker dat Vissers 'crepeergevallen' ook bij deze groep horen.

Onder de oude Krankzinnigenwet uit 1884 kon iemand voor zijn 'bestwil' worden opgenomen. De praktijk was bedenkelijk: soms werden mensen voor de rest van hun leven in een psychiatrisch ziekenhuis opgesloten. De wet werd in 1994 opgevolgd door de Wet bijzondere opneming psychiatrische ziekenhuizen (BOPZ). Deze wet komt voort uit het denken van de jaren zeventig en versterkt de rechtspositie van patiënten.

Voor een gedwongen opname moet blijken dat iemand een gevaar vormt voor zichzelf of zijn omgeving. Wie verloedert, maar ongevaarlijk is, wordt dus niet opgenomen.

De gevolgen van de wet zien we op straat. Wie zijn ogen de kost geeft, ziet verslaafden daklozen verward en vuil door de stad zwerven. Verwaarloosde mensen die onder invloed van verdovende middelen langzaam doodgaan. En we staan met lege handen: gemeentebesturen, hulpverleners, politie en justitie hebben niks te bieden aan wie er niet om vraagt.

We zijn wettelijk gedwongen toe te kijken terwijl ze zichzelf en hun omgeving de vernieling injagen. Ik vind dat beschamend, ongeacht vanuit welk perspectief je er naar kijkt: of het nu gaat om de veiligheid, de volksgezondheid of de zorg voor wie zichzelf niet kan redden.

Het openbaar bestuur is niet uitgevonden om toe te kijken bij problemen. In nauw overleg doen vele instellingen ongeveer alles wat ze kunnen verzinnen om problemen te verminderen. Maar de onmacht, die mede voortvloeit uit de wetgeving van de overheid zelf, om werkelijk te handelen, tast de geloofwaardigheid van het openbaar bestuur aan.

Ik vind het daarom dat het tijd is om samen op zoek te gaan naar mogelijkheden om dit patroon te doorbreken. De terughoudendheid en het respect voor de privacy van overlast-veroorzakers is te groot. Waar buurten en mensen de vernieling ingaan, moet de overheid doortastend optreden.

Het wordt tijd dat we inzien dat we sommige mensen het best helpen door tegen hun wil een langere tijd goed voor ze te gaan zorgen. Dwangverpleging past slecht in de bestaande traditie en nog minder goed in de bestaande wetgeving, maar soms is het weldadig om wetten en tradities te herzien.

Ik vind dat de overheid verslaafden tegen hun wil moet kunnen opnemen als ze aantoonbaar grote schade aanrichten aan zichzelf en hun omgeving. Dat kan alleen als de wetgever dat mogelijk maakt en als er voldoende geld voor beschikbaar komt om het op een geloofwaardige manier vorm te geven.

Dwangverpleging is geen licht middel. Het mag ook zeker niet te snel worden toegepast. Natuurlijk bepleit ik geen heksenjacht op iedereen die afwijkend gedrag vertoont. Maar wel een actieve bescherming van mens en maatschappij. En naar mijn mening zijn zeker de steden in Nederland aan die keuze toe. Het is al snel beter en veel minder omslachtig dan de huidige cynische strafrechtelijke praktijk van 'binnen tijdens de feestdagen'.

De winst van dwangverpleging is dat overlast veroorzakende verslaafden een tijd doorbrengen in een kliniek. Dat geeft rust en stabiliteit. Aan geplaagde stadswijken en aan fysiek gesloopte mensen. Het maakt het ook mogelijk voor hulpverleners om gedurende een bepaalde periode een intensief contact met hen op te bouwen.

Dwangverpleging is ingrijpend, maar zeker zo verdedigbaar als de heroïne van dominee Visser en minister Borst.

René Paas (CDA) is wethouder van volksgezondheid in Groningen.

Meer over