Analyse

Drones en vliegtuigen bespieden de Russen: wat is de rol van westerse spionagediensten in de oorlog?

De VS en het VK houden vanuit de lucht continu het Oekraïense slagveld in de gaten, zeker nu Rusland zich opmaakt voor een frontale aanval in het oosten. Satellieten volgen troepenbewegingen en vliegtuigen luisteren communicatie af. Wat is de rol van westerse spionagediensten in de oorlog?

Stieven Ramdharie
RQ-4 Global Hawk, Amerika’s grootste drone. Beeld AFP
RQ-4 Global Hawk, Amerika’s grootste drone.Beeld AFP

‘De ogen en oren van Oekraïne in de lucht’, zo worden de Amerikaanse en Britse RC-135-verkenningsvliegtuigen dezer dagen wel genoemd. De Boeings, die met hun sensors communicatie diep in Oekraïne kunnen onderscheppen en afluisteren, scheren regelmatig in Polen, Slowakije en Roemenië langs de Oekraïense grens. En ze zijn gewoon te volgen door vliegtuigspotters en via websites als FlightRadar24.

Voor de Russische invasie begon, vlogen de RC-135’s voortdurend boven Oekraïne om de Russische troepenopbouw over de grens in de gaten te houden. Nu opereren de Amerikaanse en Britse vliegtuigen in de Navo-buurlanden van Oekraïne, omdat ze geen doelwit willen worden voor de Russische luchtmacht. De VS zetten om de Russen te bespieden ook drones in, onder meer in het internationale luchtruim boven de Zwarte Zee.

Met de Global Hawk, Amerika’s grootste drone, die op grote hoogte vliegt, kunnen troepenformaties in beeld worden gebracht. Ook in de lucht zijn Awacs-radartoestellen van de Navo, die in Polen en Roemenië nabij de Oekraïense grens rondcirkelen. Officieel zijn de Awacs-toestellen in de lucht om het luchtruim van de lidstaten te bewaken. Maar de Boeing E-3 maakt het ook mogelijk tot op 400 kilometer de operaties van de Russische luchtmacht in het Oekraïense luchtruim te bespieden.

null Beeld

Waardevolle informatie

Generaal-majoor Pieter Cobelens, oud-directeur van de Nederlandse militaire inlichtingendienst MIVD, denkt niet dat het Westen ‘gehandicapt’ is nu het niet meer boven Oekraïne kan vliegen. ‘Hoe dichter je bij de vijand zit hoe beter, natuurlijk’, aldus de generaal-majoor b.d. ‘Door langs de grenzen te vliegen is er nog altijd genoeg te zien en waardevolle informatie boven water te halen.’

De Amerikaanse en Britse regering brengen voortdurend details naar buiten over het optreden van het Russische invasieleger. Of ze waarschuwen over mogelijke acties van Moskou, zoals de inzet van chemische wapens. Hoe komen ze aan die informatie? En hoe weten ze bijvoorbeeld dat Poetins adviseurs hem niet de waarheid vertellen over het tegenvallende verloop van de oorlog?

De verkennings- en waarnemingsvluchten van de Boeings en de drones zijn slechts een deel van de middelen die vooral de VS inzetten om alles te weten te komen over de Russische acties. Met de inzet van satellieten, het oude vertrouwde spionnenwerk, het gebruik van informanten in Rusland en het opzetten van afluisteroperaties wordt verder geprobeerd een zo compleet mogelijk inlichtingenbeeld te krijgen.

Informatie aan Oekraïne

‘Met de zogenaamde operationele inlichtingen, de sensoren van vliegtuigen en satellieten kun je al een goed en betrouwbaar beeld opbouwen van het verloop van de strijd en van troepenverplaatsingen’, zegt generaal b.d Tom Middendorp, tussen 2012 en 2017 als commandant der strijdkrachten de hoogste militair van Nederland.

Om de Russen niet te tippen wordt in alle talen gezwegen over hoe de VS aan bepaalde informatie zijn gekomen. Hebben de Amerikanen hoge Russische generaals in Oekraïne horen praten over Poetin? Vormden deze afgeluisterde gesprekken wellicht de basis voor de analyse dat de Russische leider door zijn mensen wordt misleid? De media moeten het steeds doen met een summier antwoord: ‘Dit blijkt uit onze inlichtingen.’

Ook over de vraag of de VS álle informatie van de waarnemings- en dronevluchten deelt met Oekraïne, zwijgt Washington het liefst, om Moskou niet onnodig te bruuskeren. ‘We verstrekken een enorme hoeveelheid inlichtingen aan Oekraïne’, was het enige wat Avril Haines, de baas van alle Amerikaanse spionagediensten, hierover vorige maand in het Congres wilde zeggen. Alleen achter gesloten deuren was zij bereid uit te weiden over wat Kyiv precies krijgt.

Militairen van de Amerikaanse luchtmacht bij een RQ-4 Global Hawk, het grootste onbemande militaire vliegtuig van de VS. Beeld EPA
Militairen van de Amerikaanse luchtmacht bij een RQ-4 Global Hawk, het grootste onbemande militaire vliegtuig van de VS.Beeld EPA

Geheime informatie als wapen

Opvallend in de Oekraïne-oorlog is wel, in vergelijking met andere oorlogen, dat Washington en Londen sneller bereid zijn geheime informatie naar buiten te brengen als zij dit nodig vinden. De Britten melden dagelijks op Twitter hoe de strijd verloopt. Zij waren een van de eersten die naar buiten brachten dat de Russen zware verliezen lijden. De Amerikanen waarschuwden dat het Russische leger mogelijk chemische of biologische wapens zou gaan inzetten.

Volgens Cobelens, die tussen 2006 en 2011 als MIVD-baas te maken kreeg met de inlichtingen van zijn Amerikaanse tegenhanger DIA, werden de Russen verrast door de pro-actieve tactiek van de VS. Cobelens: ‘De informatieoorlog is nu heel belangrijk. De VS lieten Poetin zo zien dat ze wisten wat zijn intenties waren en dat ze hem doorhadden. De Russen beseften dat ze in de gaten werden gehouden en dat het ingewikkeld werd, zoals met de inzet van chemische wapens, om nog iets in elkaar te flansen.’

Hoogleraar oorlogsstudies Frans Osinga begrijpt dat hier en daar met de wenkbrauwen werd gefronst toen Moskou ervan werd beschuldigd dat het mogelijk chemische of biologische wapens in het geniep zou inzetten in Oekraïne. In 2003, na de invasie van Irak, stonden de VS immers wereldwijd te kijk toen bleek dat hun inlichtingen onjuist waren en dat Bagdad helemaal geen massavernietigingswapens meer had.

Amerikaanse bluf?

‘Het kan bluf zijn wat de Amerikanen nu zeggen’, aldus Osinga, een voormalige F-16-vlieger. ‘Maar daar moet je niet van uitgaan. Dit zeg je niet zomaar. We moeten ervan uitgaan dat de VS goede bronnen hebben hiervoor. Wie? Dat weten we natuurlijk niet. Maar de VS hebben vanaf het begin goede informatie gehad over de Russische plannen om Oekraïne binnen te vallen. Ze laten Poetin nu zien dat ze weten wat hij van plan is. Of ze, vanwege dat verhaal dat Poetin geen juiste informatie krijgt, een mol in Moskou hebben? Dat is pure speculatie.’

Cobelens: ‘Dat de VS een bron dicht bij Poetin hebben, lijkt vergezocht maar je kunt het niet uitsluiten. Er zijn genoeg personen in zijn omgeving, mensen met macht of geld, die een eigen agenda hebben. Het kan iedereen zijn, zoals een oligarch. Wie wordt genoemd als Poetins opvolger? Onder andere de baas van de inlichtingendienst. Wat nu over Poetin wordt gezegd, is een oud gegeven en geldt voor elke dictator. Ook Hitler kreeg alleen maar goed nieuws te horen van zijn eigen mensen.’

De voormalige spionnenbaas wil niet het belang van spionnen ter plekke uitvlakken voor de pogingen van de VS en andere landen om aan goede informatie te komen. ‘Deze twee landen bespioneerden elkaar al voor de Tweede Wereldoorlog’, betoogt Cobelens. ‘Ze werken allebei met lokale mensen. Niet voor niets worden nu zoveel diplomaten uitgezet.’

Meer over