Nieuws

Drie hoogste Braziliaanse militairen stappen op na ontslag minister van Defensie

De commandanten van Brazilië’s landmacht, luchtmacht en marine stapten dinsdag tegelijkertijd op. Hun vertrek volgt een dag nadat president Jair Bolsonaro de minister van Defensie ontsloeg, samen met vijf andere ministers. De drie mannen lijken te bedanken voor de rol die Bolsonaro van de strijdkrachten verwacht: onvoorwaardelijke steun in de strijd tégen coronamaatregelen.

President Jair Bolsonaro (tweede van rechts) bij de afstudeerceremonie van de legeracademie. Beeld REUTERS
President Jair Bolsonaro (tweede van rechts) bij de afstudeerceremonie van de legeracademie.Beeld REUTERS

‘Míjn leger gaat het volk niet dwingen om binnen te blijven’, zei president Bolsonaro op 8 maart. Sindsdien is het zevendaags gemiddelde sterftecijfer gestegen van 1500 naar ruim 2600 doden per dag. Dinsdag brak Brazilië weer een record met 3780 nieuwe geregistreerde slachtoffers. Te midden van een nachtmerrie zonder einde, waarin Brazilianen sterven wachtend op een ziekenhuisbed, blijft Brazilië’s rechts-nationalistische president verrassen met politieke bokkensprongen.

Het cliché ‘de crisis is compleet’ slaat stuk op het grootste land van Latijns-Amerika. Er blijkt altijd nóg meer crisis mogelijk. Dat leger, waarvan Bolsonaro dacht dat het van hem was, bleek dinsdag (deels) toch niet in de pas te willen lopen. Geen Braziliaanse president sinds de militaire dictatuur (1964-1985) gaf de strijdkrachten zoveel macht als voormalig kapitein Bolsonaro. Toch schuurt het vaak genoeg tussen de president en de militairen, zoals Bolsonaro eigenlijk met vrijwel iedereen, tegenstander en bondgenoot, continu akkefietjes en ruzies uitvecht.

Hij gaf het leger niet alleen macht, maar politiseerde het instituut ook, maakte het verantwoordelijk voor thema’s die nooit het leger hadden toebehoord: hij stelde soldaten aan bij onder andere de ministeries van wetenschap, infrastructuur, energie, volksgezondheid. Evengoed ontsloeg hij in de ruime twee jaar sinds zijn aantreden hij meerdere militairen (naast vele andere ministers). Eerder deze maand moest de zwaar bekritiseerde generaal Eduardo Pazuello het veld ruimen, die als zorgminister sinds september de coronacrisis volledig liet ontsporen. Maandag ontsloeg Bolsonaro in een gesprek van minder dan vijf minuten zijn minister van Defensie, Fernando Azevedo e Silva.

Er zou al maanden spanning heersen tussen Bolsonaro en Azevedo. De minister, een oud-generaal, waakte naar verluidt voor politieke inmenging in het leger. Ook dit conflict, zoals veel van Bolsonaro’s conflicten het afgelopen jaar, is volgens Braziliaanse media terug te leiden tot de pandemie. De enige constante in de corona-aanpak van de president is altijd geweest: geen lockdowns, red de economie. Iedereen die daar anders over dacht kreeg van hem de wind van voren of ‘moest niet huilen’.

In het leger bestaan andere opvattingen, zo bleek afgelopen weekend uit een interview in de krant O Correio met generaal en personeelschef Paulo Sérgio. Die benadrukte hoe goed de strijdkrachten erin slagen met strenge maatregelen corona op afstand te houden. Alles waartegen Bolsonaro zich tot nog toe heeft verzet, wordt in het leger toegepast: afstand houden, mondkapjes, quarantaines, grootschalig testen. Daardoor sterven twintig keer zo weinig militairen als Brazilianen in het algemeen.

Diezelfde krijgsmacht leed de afgelopen maanden reputatieschade dankzij de belabberde pandemie-aanpak van militair/minister Pazuello, een bewindspersoon die wel loyaal de wensen van de president opvolgde en amper iets ondernam tegen de coronacrisis. Landmacht-commandant Edson Pujol stond te boek als een criticus van Bolsonaro, hij gaf de president bijvoorbeeld een keer een elleboog in plaats van een hand. Bolsonaro zou Azevedo hebben gevraagd om Pujols ontslag, maar dat niet hebben gekregen.

Daarom moest de minister maandag opstappen, kort nadat Bolsonaro ook al de minister van Buitenlandse Zaken Araújo had weggestuurd. Araújo werd door velen bekritiseerd als de man die verantwoordelijk was voor Braziliës rampzalige inkoopbeleid op het terrein van vaccins. Bolsonaro schoof een andere militair uit zijn kabinet, personeelshoofd Walter Braga Netto door naar de post van Defensie. En toen hij toch op dreef was, verving hij nog vier ministers.

Dinsdagochtend in een spoedoverleg met de nieuwe minister van Defensie kozen de drie commandanten de kant van de ontslagen Azevedo en stapten op uit protest. Sindsdien is het land verwikkeld in verwoede nabeschouwingen, elke nieuwszender en krant legt een stukje van de puzzel. Een officiële uitleg bleef tot nog toe uit. Defensie publiceerde enkel een kort statement dat niets meer verraadde dan het feit dat de drie commandanten waren vertrokken.

Volgens de minister van Communicatie was er niets aan de hand. ‘Er is geen vijandigheid (tussen leger en president, red.), integendeel’, zei hij in een interview met CNN Brasil. De relatie zou uitstekend zijn, stelde hij, kijk maar naar al die militairen in Bolsonaro's regering, van de vice-president tot tal van ministers - en bovendien: het staatshoofd is zelf oud-militair.

Door zelf op te stappen, bewijzen de legerleiders de president mogelijk een dienst. In de krachtmeting trekt Bolsonaro voorlopig aan het langste eind. De vraag is bovendien in hoeverre de houding van de commandanten wordt gedeeld in de lagere rangen. Sommige commentatoren stellen dat de president lager in het leger nog wel populariteit zou genieten. In twee dagen tijd krijgt hij de kans zowel de civiele als militaire leiding van de krijgsmacht naar zijn hand te zetten. In hoeverre hij daarmee het hele leger achter zich krijgt, zal moeten blijken.

Met inmiddels 314 duizend covid-doden, waar Bolsonaro als corona-bagatelliseerder een aanzienlijke verantwoordelijkheid in heeft, klinkt vanuit alle hoeken van de samenleving constante kritiek op de president. Zo nu en dan lijkt hij wat gas terug te nemen, plots toch een mondkapje op te doen, toch de vaccins te omarmen, om vervolgens weer gal te spuwen over lokale politici die vrijheidsbeperkende maatregelen afkondigen. Ondertussen breekt het land corona-record na corona-record. De crisis is, in al haar extremen, nog steeds niet compleet.

Meer over