Analyse

Door streams en live commentaren op sociale media worden de avondklokrellen een soort computerspel

De avondklokrellen van afgelopen week waren via sociale media live te volgen. Kijkers moedigden de demonstranten vanaf de bank aan en deelden zelfs punten uit. ‘Door de gelijkenissen met een computerspel worden de rellen verbreed en versterkt’, denkt terrorismedeskundige Beatrice de Graaf.

Maartje Bakker
Gewelddadige demonstranten tegen de avondklok in Eindhoven op 24 januari.  Beeld ANP
Gewelddadige demonstranten tegen de avondklok in Eindhoven op 24 januari.Beeld ANP

Wanneer een groep plunderaars een supermarkt in Eindhoven leeghaalt, zijn ze via een livestream te volgen. ‘Vat vur men een kratje pils’, moedigt een van de kijkers de plunderaars aan. ‘Lekker sem’, prijst een ander. ‘Ga naar binnen jalla snel’, typt de volgende.

De sinaasappels rollen over de grond, de plunderaars lopen weg met hun armen vol gestolen boodschappen. ‘Sigarette pakken devi’, probeert weer iemand anders. Een klaarblijkelijk gefrustreerde oud-werknemer is niet meer te houden. ‘Steek die jumbo in de vik ben ontslagen daar kanker bedrijf.’

Sociale media spelen al jaren een belangrijke rol bij het organiseren van protesten. Ze maken het immers gemakkelijk om groepen gelijkgestemden op de been te brengen. Nu worden ze tijdens de avondklokrellen ook op een andere manier ingezet. Door de sociale media krijgen de rellen een virtuele dimensie waarbij mensen direct kunnen meekijken.

Livestream van de avondklokrellen in Eindhoven, met commentaar van toeschouwers online. 'JE GELUIDDD' Beeld Twitter
Livestream van de avondklokrellen in Eindhoven, met commentaar van toeschouwers online. 'JE GELUIDDD'Beeld Twitter

‘Je ziet dat jongeren gaan livestreamen tijdens het rellen’, zegt Beatrice de Graaf, hoogleraar conflict en veiligheid. ‘Er komen ook reacties, likes, opmerkingen. Ze kennen elkaar zelfs punten toe. Het wordt eigenlijk een soort computerspelletje. Zoiets als Fortnite.’

Het is een fenomeen dat in wetenschappelijke kringen bekendstaat als de gamification van geweld. ‘De protesten worden hierdoor verbreed en versterkt’, denkt De Graaf. ‘Let wel: daarmee doe ik geen uitspraken over enige oorzakelijke relatie tussen games en geweld. Het gaat hier om het fenomeen dat elementen uit een gamedesign worden toegepast in niet-game situaties in de ‘echte wereld’.’

Ook Wilbert Paulissen, politiechef in Oost-Brabant, viel het op dat de rellen in zekere zin een macaber spel zijn geworden. De ene plaats probeert tegen de andere op te bieden, zei hij aan tafel bij Jinek. ‘Je ziet kreten als: wat in Eindhoven kan, kan hier ook, daar kunnen we overheen’, zei hij. ‘Het is bijna een soort van gamen’, concludeert ook hij.

Het is niet nieuw dat spelelementen een rol spelen bij rellen, benadrukt De Graaf. ‘Denk aan het kat- en muisspel met de politie. Dat zat er altijd al in.’

Wel biedt de smartphone nieuwe manieren om te spelen of te winnen. Dat is niet alleen het geval tijdens rellen, maar bij haast alle aspecten van het leven. Denk aan de sterren die je kunt uitdelen – en verdienen – via Uber of AirBnb. Of aan de virtuele wedstrijdjes die je via bepaalde apps kunt doen met andere mensen die wielrennen, een taal leren of een ommetje maken. Of de verslavende werking van hartjes voor een mooie foto op Instagram.

Livestream van de avondklokrellen in Eindhoven, met commentaar dat online wordt gegeven. 'Pak die steen.' Beeld Twitter
Livestream van de avondklokrellen in Eindhoven, met commentaar dat online wordt gegeven. 'Pak die steen.'Beeld Twitter

Een groep Duitse psychologen verdiepte zich in gamification, en kwam erachter dat het op allerlei manieren voldoening kan geven. Zo draagt een hoge score in een klassement bij aan het idee dat je succes hebt en dat je iets zinvols doet. Samen spelen met teamgenoten versterkt het idee dat je bij een groep hoort, van binding en zorg voor elkaar, in het bijzonder wanneer je tegenover een andere groep komt te staan.

Bij radicalisering blijkt vaak sprake te zijn van gamification. De propaganda van IS verwees regelmatig naar een game als Call of Duty, waarbij spelers een oorlog vanuit het eigen gezichtspunt beleven. ‘Je kunt thuis blijven zitten en Call of Duty blijven spelen of je kunt komen en gehoor geven aan de echte call of duty’, werd er dan gezegd. Op extremistische fora waren punten te verdienen en er waren zelfs ‘radicaliseringsmeters’.

Maar de gamification kan ook vanuit geweldplegers zelf komen. Zo vertelde de Noorse terrorist Anders Breivik dat hij zich voorbereidde op de aanslag die hij pleegde door ‘first-person shooter games’ te spelen. Hij zei ook dat hij tijdens de aanslag voelde dat hij in zijn avatar veranderde (een virtueel personage).

De vraag is: geldt dat voor de relschoppers ook? Zijn zij ook geïnspireerd door hun belevenissen in een computerspel? ‘Daar kan ik geen uitspraken over doen’, reageert Beatrice de Graaf. ‘Ik heb dit wel onderzocht voor terrorismeveroordeelden, maar niet voor relschoppers.’

Elly Konijn, hoogleraar mediapsychologie aan de VU in Amsterdam, toonde eerder aan dat het spelen van gewelddadige computerspellen kan leiden tot agressief gedrag. Toch denkt ze niet dat dit nu meespeelt. ‘Computerspellen zijn niet de oorzaak van deze rellen. Dat is te simpel gedacht. Natuurlijk kan het rellen associaties oproepen met videogames. Maar die associaties zijn er net zo goed met verhalen, films, de eigen jeugd of de bestorming van het Capitool.’

Analyse Op sociale media wordt gejaagd op Romeo’s, politiemensen in burger die tijdens rellen arrestaties verrichten. Wie zijn zij? En klopt de beschuldiging dat ze zelf rellen uitlokken?

Essay Ondanks belangrijke verschillen is er een vergelijking te maken tussen de avondklokrellen en de bestorming van het Capitool in Washington D.C. In beide gevallen zijn relschoppers nuttige sukkels voor opruiende politici, schrijft historicus Thijs Kleinpaste

Analyse Met supersnelrecht, steun uit de samenleving en spierballenvertoon hebben justitie, politie en burgemeesters de afgelopen dagen geprobeerd om de rust op straat te laten weerkeren. Vooralsnog met enig succes

Meer over