Profiel

Donald Tusk: de man die Polen van ‘het kwaad’ wil redden

Donald Tusk op een partijbijeenkomst van het Burgerplatform op 3 juli in Warschau.  Beeld AFP
Donald Tusk op een partijbijeenkomst van het Burgerplatform op 3 juli in Warschau.Beeld AFP

Donald Tusk (64) is terug in de politieke arena van Polen. Na zeven jaar in Brussel gaat de oud-premier opnieuw aan het roer staan van zijn partij Burgerplatform (PO). Hij heeft één doel: de zittende regering verslaan bij de verkiezingen van 2023.

‘Vandaag regeert het kwaad in Polen’, zei Tusk bij zijn aantreden als partijleider afgelopen weekend. Hij doelt op de rechts-nationalistische machthebbers van PiS, onder wier bewind de Poolse rechtsstaat erodeert. ‘Wanneer je het kwaad ziet, vecht je daartegen’ vervolgde hij. ‘Met Donald Tusk hebben we een fantastisch wapen in handen’, reageerde parlementariër en PO-partijprominent Radoslaw Sikorski, ‘en we zijn niet bang om het te gebruiken.’

De partij heeft met Tusk een van de belangrijkste centrumrechtse politici in Europa aan het roer, iemand met een hart voor democratie en individuele vrijheid. Die idealen gaan terug tot zijn jeugd in communistisch Polen, samen met een andere constante in de politieke carrière van de liberaal: zijn warsheid van ideologische vergezichten.

Donald Tusk is in 1957 geboren in Gdansk. ‘Een typische grensstad’, zei hij over zijn geboorteplaats in een interview met de Financial Times. Hij groeit op in een meertalige familie met Kasjoebische wortels (de Kasjoeben zijn een minderheid uit het Poolse kustgebied met een eigen taal). Thuis wordt ook Duits gesproken, de taal van het verleden, toen Gdansk nog Danzig heette.

Door deze multiculturele achtergrond is hij als kind al ‘immuun voor elke vorm van simplificering’, vertelde hij aan de Britse krant. In zijn volwassen leven werkt dat door. Ook als politicus vindt hij het belangrijk om ‘immuun te zijn voor elke vorm van orthodoxie, ideologie, en het belangrijkst, nationalisme.’

Anticommunisme

Hij wordt politiek actief nadat hij in 1970 getuige is van de demonstraties op de Leninwerf in zijn thuisstad. De arbeidersopstand wordt door de communistische regering in bloed gesmoord, wat diepe indruk maakt op de 13-jarige Tusk. Zijn afkeer van ideologie verdiept zich als hij geschiedenis gaat studeren in Gdansk.

Hij raakt betrokken bij meerdere anticommunistische studentenbewegingen, waaronder die van vakbond Solidariteit. Door zijn dissidente activiteiten is het moeilijk om werk te vinden en rond te komen: hij verkoopt bijvoorbeeld een tijd broodjes op het station.

In de jaren tachtig keert hij zich af van het sociaaldemocratische gedachtengoed van Solidariteit en schrijft essays voor ondergrondse publicaties over neoliberale denkers als Friedrich Hayek en Milton Friedman. Zijn libertaire ideeën van toen heeft hij in de loop der jaren verruild voor een meer conservatieve politiek, zegt Tusk vaak. Hij heeft ook minder cerebrale hobby's dan economische traktaten: Tusk is een fervent supporter van voetbalclubs Lechia Gdansk en Arsenal.

Na de val van het communisme stort Tusk zich in verschillende liberale avonturen. Hij trekt zich nog een tijdje terug uit de roerige Poolse politiek om geschiedenisboeken te schrijven. In 2001 richt hij met twee anderen Burgerplatform op. Hij manoeuvreert zich naar de top met een houding die Politico ooit typeerde als ‘mild’ en ‘goedgehumeurd’ maar met een ‘stille meedogenloosheid’.

Tusk is een politiek dier, maar helemaal thuis in hoofdstad Warschau heeft hij zich nooit gevoeld. Liefst is hij bij zijn gezin in het bij Gdansk gelegen kuststadje Sopot. Tusk is getrouwd en heeft een dochter en een zoon. Dochter Katarzyna is een bekend influencer. Haar modeblog ‘Make life easier’ inspireerde een geestige parodie: ‘Make life harder’, een satire over het soms stroeve dagelijks leven in Polen.

Warm water uit de kraan

Tusks regeerstijl als premier (2007-2014) laat zich typeren met zijn uitspraak ‘er moet warm water uit de kraan komen’. Aan ideologie heeft Polen geen behoefte, is zijn gedachte. Hij sleept het land met succes door de financiële crisis – Polen was het enige EU-land zonder recessie – maar moet daarvoor ook impopulaire maatregelen nemen. In zijn tijd als EU-president strijkt hij de Brusselse diplomaten tegen de haren in met zijn bruuske leiderschap. Tegelijk bewijst hij zich als effectieve crisismanager terwijl hij achtereenvolgens de Griekse crisis, migratiecrisis, Brexit en de oplopende spanning met Rusland over Oekraïne voor de kiezen krijgt.

Met Tusk heeft PO een politiek zwaargewicht als leider, met ruim zeven jaar Brusselse ervaring. Zijn politieke stijl krijgen ze erbij. Of de Polen daarop zitten te wachten is nog maar de vraag: bij een peiling eind juni zei 60 procent een terugkeer van Tusk niet te zien zitten. Het zal een flinke uitdaging worden kiezers buiten de steden en jonge mensen te trekken, groepen die PO steeds lastiger weet te bereiken.

‘Wie niet in zijn eigen kracht gelooft, kan niet winnen’, zei Tusk bij de messianistische ontvangst door zijn partijgenoten. Eerst zal Tusk zijn politieke partij uit het slop moeten trekken: nu staan ze op 18 procent van de stemmen, ongeveer de helft van koploper PiS. Zijn terugkeer blijkt in elk geval voldoende om de zittende macht zenuwachtig te maken. Staatszender TVP zendt al de hele week persoonlijke aanvallen op de oud-premier uit. Een ding is zeker: met Tusk in de arena is de verkiezingscampagne voor 2023 al begonnen.

3 x Tusk: de premier, de hooligan en de aartsvijand

- Tusk was de langstzittende premier sinds de val van het communisme. Hij vervulde de functie zeven jaar, de gemiddelde ambtstermijn tot dan toe was 13 maanden.

- Tusk is een hartstochtelijk supporter van Lechia Gdansk en was in zijn jonge jaren een ‘typische hooligan’, vertelde hij eens. Hij vocht met andere supporters, naar eigen zeggen om aan de monotonie van het communisme te ontsnappen.

- Tusk is de aartsvijand van PiS-leider Jaroslaw Kaczynski. Die houdt Tusk verantwoordelijk voor de dood van zijn tweelingbroer Lech, de Poolse president die omkwam bij de vliegramp in Smolensk in 2010.

Meer over