Dom middel snoert de buikriem aan

Roche brengt een nieuw middel op de markt dat de opname van vet in het lichaam reguleert. Geen wondermiddel, maar mensen met extreem overgewicht blijven er gemakkelijker mee uit de gevarenzone....

GERBRAND FEENSTRA

SINDS BEGIN van deze maand kunnen 'enkele honderden' Nederlanders met extreem overgewicht afvallen met behulp van een 'anti-vetpil'. Fabrikant Roche van het nieuwe medicijn orlistat (handelsnaam: Xenical) kan 'om redenen van logistiek en productiecapaciteit' voorlopig niet méér patiënten helpen. Pas volgend voorjaar zal (ook) de Nederlandse markt volop bediend kunnen worden, zo laat een woordvoerder van de Nederlandse vestiging van de Zwitserse farmaceutische multinational weten.

Zijn mededeling doet haast denken dat er inmiddels internationaal een run is ontstaan op het nieuwe, pas deze zomer in Europees verband toegelaten middel. Maar erg waarschijnlijk is dat toch niet. Het is geen pretje om met orlistat af te vallen. Wie ook maar éven zondigt tegen het vetarme dieet - dat óók bij de afslankkuur hoort - wordt meteen gestraft met een aanval van vetdiarree (steatorroe).

'Dat is tegelijk de opvoedende werking van het middel', zegt de Utrechtse internist en neuro-endocrinoloog dr. Hans Koppeschaar. 'Je moet je echt aan het dieet houden, wil de behandeling effect sorteren. Ga je toch aan de kreeft of de zalm, dan moet je wel zorgen dat je een toilet in de buurt hebt.' Niettemin, zegt Koppeschaar, die vanuit het Academisch Ziekenhuis Utrecht (AZU) meewerkte aan een twee jaar durend internationaal onderzoek met orlistat, wordt het medicijn goed verdragen en is de gebruiker na een paar weken ingespeeld op de nare kantjes van het middel.

De werking van orlistat berust op een remming van het vetsplitsende enzym pancreaslipase. Normaal zorgt dit enzym uit de alvleesklier ervoor, dat vetten uit de voeding in de darm worden omgezet in vrije vetzuren en monoglyceriden, die vervolgens in het bloed worden opgenomen. Met orlistat erbij wordt minder vet uit de voeding opgenomen en zal de patiënt minder aankomen, aldus de 'filosofie' achter orlistat.

Het niet opgenomen vet verlaat het lichaam met de ontlasting. Met als gevolg een indrukwekkende lijst van onsmakelijke bijwerkingen, zoals een vettige ontlasting, buikpijn, winderigheid - al dan niet 'nat' - of een verhoogde aandrang. Die bijwerkingen hebben de registratie van orlistat in Europa, en ook in Nederland, evenwel niet in de weg gestaan.

Koppeschaar toont zich ingenomen met de komst van het nieuwe medicijn. 'Sinds vorig jaar de eetlustremmers Isomeride en Ponderal van de markt zijn genomen wegens het risico op ernstige bijwerkingen, hadden we geen enkel medicijn meer voor de behandeling van patiënten met extreem overgewicht.' Orlistat verdient zeker een plaats, vindt hij. 'Mensen met ernstig overgewicht redden het niet met alleen een dieet'.

Drie maal daags 120 milligram orlistat voor de maaltijd bewerkstelligt in combinatie met een calorie- en vetbeperkt dieet over een periode van een jaar een gewichtsverlies van gemiddeld 10 procent, zo blijkt uit de Europese Multicenter Orlistat Studie, die op 18 juli in The Lancet verscheen en waaraan Koppeschaar meewerkte.

De Commissie voor Merkgeneesmiddelen (CPMP) van het Europese Agentschap voor de beoordeling van geneesmiddelen (EMEA) adviseerde dit voorjaar positief over een Europese handelsvergunning voor orlistat, die op 29 juli werd verleend. Maar de commissie was niet erg onder de indruk van het effect van het middel. De CPMP beoordeelde zeven andere multicenter-studies met orlistat en kwam uit op gemiddeld 6,2 procent gewichtsverlies.

'Er werd getwijfeld aan de klinische betekenis van zo'n bescheiden effect', schrijft de CPMP in haar openbare beoordeling van orlistat. Na ruggespraak met fabrikant Roche kwam een ander cijfer op tafel: 20 procent van de orlistat-gebruikers valt over de periode van een jaar 10 procent of meer af. Dat bleek voldoende voor althans de meerderheid van de CPMP. Orlistat haalde het in de commissie met 22 van de 27 stemmen vóór, bij ééé onthouding.

Koppeschaar schaart zich bij die meerderheid. 'Een gemiddeld gewichtsverlies van 10 procent, zoals wij vonden, mag misschien niet eens zo veel lijken, het is wél klinisch relevant. Patiënten die met orlistat afvallen, zullen volgens de norm wellicht nog te zwaar blijven, maar de extra risico's van overgewicht, zoals een hoge bloeddruk of suikerziekte, smelten weg. En daar gaat het toch om bij de behandeling van obesitas.'

Voor de toekomst heeft Koppeschaar zijn hoop gevestigd op een combinatietherapie voor overgewicht. 'Orlistat, dat in de darm de opname van vet remt, is toch een beetje een dom middel. Je zou immers ook minder vet kunnen eten. Maar dat lukt extreem te zware mensen nu eenmaal niet. Wat ik er graag bij zou willen hebben is een goed middel dat de eetlust remt', zegt Koppeschaar.

Hij denkt aan het lichaamseigen hormoon leptine, waarmee in het AZU zojuist een proef is geëindigd. Leptine is een hormoon dat in het vetweefsel wordt gevormd en dat via de bloedbaan naar de hersenen gaat, waar het het signaal afgeeft dat de energiebalans van het lichaam in evenwicht is.

Koppeschaar: 'De werkhypothese is dat het lichaam ernaar streeft een normale vetvooraad te handhaven. Maar naarmate we meer eten en minder bewegen, loopt dit balanssysteem uit de rails. Het vetweefsel gaat chronisch teveel leptine maken waardoor er, zoals we dat kennen van andere hormonale systemen, resistentie ontstaat, in dit geval tegen leptine.'

'Op grond hiervan kun je verwachten dat het toedienen van extra leptine aan mensen met overgewicht alleen tot gewichtsverlies leidt als er nog sprake is van een normaal of zelfs laag leptinegehalte in het bloed. Is er al sprake van chronische leptine-overproductie, dan heeft het toedienen van extra leptine mogelijk geen zin.'

'In de proef met recombinant humaan leptine, dat wordt gefabriceerd door Amgen, een Amerikaans biotechnologisch bedrijf, hebben we nagegaan of deze theorie klopt.' Omdat het multicenter-onderzoek nog niet is afgerond, kan hij nog niet zeggen wat er is uitgekomen.

Gerbrand Feenstra

Meer over