Doeken zonder eenheid ***

De kunstenares Jo Baer was een van de pioniers van het minimalisme. Halverwege de jaren zeventig gooide ze het roer om, sinddien schildert ze figuratief. De details zijn aardig, maar ze heeft moeite met compositie.

DOOR STEFAN KUIPER

In the Land of the Giants

Stedelijk Museum, Amsterdam. T/m 1/9

'Tis een mooi vak, maar de eerste zestig jaar zijn moeilijk', grapte de schilder Cesar Domela ooit over het kunstenaarschap en deze oude koe blijft relevant voor iedereen die iets probeert te maken. Want moeilijk is ze inderdaad, die eerste fase van prutsen en uitproberen, van leren hoe je met verf een voorstelling bouwt, hoe je een canvas vult zonder dat het saai, slap of chaotisch wordt. Je kunt die fase natuurlijk overslaan, maar dan wreekt het zich later.

Neem Jo Baer (1929). Deze Amerikaanse, sinds de jaren tachtig in Amsterdam wonende kunstenares, heeft nu een kleine tentoonstelling in het Stedelijk Museum, Amsterdam (een omvangrijkere expositie is te zien in Museum Ludwig in Keulen). In the Land of the Giants toont zes recente schilderijen plus voorstudies. Het zijn raadselachtige doeken. Ze tonen landschappen, fragmenten van landschappen eigenlijk, een vijver, een heuvel, monolieten, en nog zo wat, maar het verband oogt tamelijk particulier.

Nu is dat niet heel verrassend. Baers kunst vormt bijna altijd de neerslag van persoonlijke fascinaties. In de jaren zestig betrof die fascinatie voornamelijk perceptie en maakte ze minimalistische schilderijen waarvan enkel de buitenste randen gekleurd waren, streng en Spartaans. Later, in de jaren zeventig, nadat ze afstand had genomen van de dogma's van collega-minimalisten als Judd en Morris en New York had verruild voor het Ierse platteland, raakte ze in de ban van astrologie en maakte werk vol beesten en vruchtbaarheidsriten en symbolen. Symbolen die verband hielden met haar persoon en die je dus moest leren lezen.

Zo ook voor de werken in In the Land of the Giants. De basis hiervoor werd gelegd in 2011. Baer reisde naar County Louth, Ierland, waar ze in de jaren zeventig een kasteel bewoonde, om de Hurlstone, een monoliet met een gat gaaf als dat van een kogel, te fotograferen. Deze foto's vormden de basis voor schilderijen die verder bestaan uit lege vlakken en vanitassymbolen. Scholastiek en respectabel.

Want zie: doe iets met oude stenen en neolithische volkeren en de kans is groot dat het gewicht van de geschiedenis overslaat op jouw kunst - of op zijn minst op de betogen in de catalogus. Hier komt David Raskin, professor kunstgeschiedenis aan de School of the Art Institute of Chicago (over het schilderij Heraldry (Posts and Spreads)): 'Nabij het centrum van het schilderij, [...] zette ze een gehouwen reliëf van een springende leeuw naast de gelijkenis van een gipsen menselijk hoofd, en hoewel ieder zijn eigen unieke identiteit behoudt, gaan ze samen de zintuigen te boven. Hier is waar wij de Leviathan vieren. Hier begint en eindigt de geschiedenis van de mensheid.' Nostradamus is niet dood, hij schrijft catalogusteksten voor het Stedelijk.

Het frappante van zulke citaten, van veel teksten over Baer, is de exegetische toon die haar bewonderaars aanslaan. Na lezing weet je alles over het hoe, wat en waarom van haar doeken. Alles - behalve waarom ze nu wel of niet goed zijn. Het is geen uitgemaakte zaak. Baer schildert aardige details, maar ze worstelt met een probleem waarmee veel schilders die van abstractie naar figuratie zijn overgestapt worstelen: ze heeft moeite met componeren. Haar doeken ogen zelden als een dwingende eenheid. Ze zijn gefragmenteerd.

Een voorbeeld: In the Land of the Giants toont een Grieks beeld (de reus) die stenen gooit in een zwart gat naast een raaf op een steen waar een mini Jo Baer tegenaan staat geleund. De betekenis is niet te missen: de tijd slokt alles op: stenen, reuzen, raven, Jo Baer. Je kijkt ernaar en denkt: aan dit schilderij mankeert van alles. De schildertoets is waterig, de figuren lijken eerder opgeplakt dan aanwezig, de sterren, stippen en strepen moeten iets van structuur suggereren, maar zijn er in werkelijkheid slechts om de boel wat te verlevendigen - en zo kun je nog wel wat dingen noemen. Dingen die je als kunstenaar afleert. Bijvoorbeeld tijdens die eerste zestig jaar.

CV Jo Baer

Werd in 1929 geboren in Seattle als Josephine Kleinberg. Ze studeerde biologie en psychologie. In de jaren zestig vestigden zij en haar man, schilder John Wesley, zich in New York. Hier werd Baer een van de minimalismepioniers. Halverwege de jaren zeventig ging ze schilderen in een stijl die ze radical figuration noemde. Haar werk bevindt zich o.a. in het Stedelijk Museum en het Kröller-Müller Museum.

undefined

Meer over