Overzicht

Dit zijn de belangrijkste verkiezingsconclusies (tot nu toe)

De VVD blijft de grootste, D66 is de nieuwe nummer twee, populistisch rechts is gegroeid, links krijgt harde klappen. Met de meerderheid van de stemmen geteld zijn dit de belangrijkste voorlopige conclusies over de Tweede Kamerverkiezingen.

Mark Rutte wint voor de vierde keer op rij. Beeld AFP
Mark Rutte wint voor de vierde keer op rij.Beeld AFP

VVD wint voor de vierde keer

Met 35 zetels in de voorlopige prognose van persbureau ANP en ruim 80 procent van de stemmen geteld, is de VVD met afstand de grootste partij. Demissionair minister-president Mark Rutte heeft daarmee het vertrouwen van de kiezer gekregen waarom hij in de campagne vroeg. Telkens hamerde hij op zijn ervaring als leider en stelde hij het electoraat continuïteit in het vooruitzicht. Het zijn de vierde Tweede Kamerverkiezingen op rij die de VVD wint. Rutte lijkt daarbij de langstzittende premier ooit te worden, maar voor het zover is, wacht een lastige formatie. D66 – dat flink groeit en tweede partij is geworden – zou weleens een veeleisende onderhandelaar kunnen blijken.

D66 is de grote verrassing

Na een moeizame campagnestart bezorgde D66-lijsttrekker Sigrid Kaag, mede door een aantal geslaagde debatoptredens, haar partij een enorme overwinning. D66 groeit van 19 tot – in de voorlopige prognose – 24 zetels en is daarmee met afstand de tweede partij van Nederland. Daarmee breekt D66 ook met het adagium ‘regeren is halveren’. Nooit eerder behaalde de partij electoraal succes na regeringsdeelname. Sterker nog: 24 zetels is een evenaring van het behaalde resultaat onder Hans van Mierlo in 1994. D66 is nu samen met de VVD aan zet om te beginnen met een kabinetsformatie. Kaag wilde vannacht nog niet vooruitlopen op de formatie: ‘Ik ga zo eerst even naar boven en dan neem ik nog een glaasje. En dan zien we morgen wel verder.’

Populistisch rechts nu samen op 29 zetels

Ondanks de lichte teleurstelling voor Geert Wilders, die met een verlies van 3 zetels waarschijnlijk op 17 uitkomt, kun je stellen dat populistisch-rechts het beter dan ooit heeft gedaan. Samen met Forum voor Democratie (8 zetels) en JA21 (4 zetels) komt het populistisch-rechtse blok in de laatste prognose van het ANP op 29 zetels uit. Dat is er één meer dan de 28 zetels die Lijst Pim Fortuyn (LPF) en Leefbaar Nederland in 2002 wonnen.

PVV en Forum voor Democratie (FvD) zijn door veel partijen uitgesloten als regeringspartners. Deze opmars zal zich dus waarschijnlijk niet vertalen in een zeer rechtse coalitie. JA21 presenteert zich nadrukkelijk als redelijk alternatief voor FvD. De 8 zetels die de partij in de Eerste Kamer heeft, kunnen een extra reden zijn voor andere partijen om met JA21 wel een coalitie te vormen. Partijleider Joost Eerdmans ziet regeringsdeelname in ieder geval wel zitten. ‘Ik denk het wel’, reageerde hij gisteren bij de NOS op de vraag of hij ‘een sleutel in handen heeft in Den Haag’.

Slecht resultaat voor linkse partijen

GroenLinks kreeg een harde klap. De partij stevent af op 7 zetels; een halvering. En dat na jaren van groei in alle mogelijke verkiezingen: landelijk, provinciaal, gemeentelijk en Europees. Een poging van Jesse Klaver om tijdens de campagne een progressief blok te vormen met PvdA en D66, strandde. Het zal niet geholpen hebben dat door de pandemie geen grote bijeenkomsten mogelijk waren, die vier jaar geleden veel mensen op de been brachten.

Ook de SP is flink gekrompen, en komt uit op 9 zetels, een verlies van 5. De PvdA kreeg in 2017 te maken met een historische nederlaag, toen de traditioneel grote partij slechts 9 zetels haalde. In plaats van weer uit het dal te klimmen, lijkt de partij dit keer precies even groot te worden.

Het CDA wilde Rutte uitdagen, maar krimpt

Voor het CDA zijn de verkiezingen uitgelopen op een debacle. Lijsttrekker Wopke Hoekstra had de uitdager van Rutte moeten worden, maar zijn CDA kromp naar 15 zetels. Een duidelijke boodschap ontbrak tijdens de campagne, mede omdat Pieter Omtzigt, de nummer twee op de lijst, een heel eigen campagne voerde over het herstel van de rechtsstaat.

Forum voor Democratie beleeft wederopstanding

Eind vorig jaar leek het even klaar voor het Forum voor Democratie, toen voorman Thierry Baudet uit zijn eigen partij stapte na een interne ruzie over uitgelekte antisemitische appjes van de jongerenafdeling. De partij implodeerde, een groot deel van de kandidaat-Kamerleden stapte op, de kiezers liepen volgens peilingen weg. Toch haalt de partij nu 8 zetels, 6 meer dan in 2014. Dat is lang niet zoveel als enkele jaren geleden mogelijk leek, toen de partij de grootste werd tijdens de Provinciale Statenverkiezingen, maar beduidend meer dan enkele weken geleden de verwachting was. Dit lijkt voor een groot deel te wijten aan de focus van de FvD-campagne: kritiek op het coronabeleid.

Veel nieuwe fracties in de Kamer

Succes is er voor enkele nieuwe partijen. JA21, een afsplitsing van Forum voor Democratie, lijkt met vier zetels de kamer in te komen. Aangezien deze partij al 8 zetels heeft in de Eerste Kamer, kan de partij van Joost Eerdmans een factor van betekenis blijken. De pan-Europese partij Volt staat op 3 zetels, de BoerBurgerBeweging op 1. Het totaal aantal fracties zou daarmee op zestien komen. Bij1 schommelt tussen de 0 en 1 zetel. In de gemeente Amsterdam, waar lijsttrekker Sylvana Simons in de gemeenteraad zat, worden echter nog stemmen geteld.

De opkomst was, ondanks het virus, hoog

82,6 procent van de Nederlandse kiezers heeft deze verkiezingen gestemd, volgens de schatting van de laatste exitpoll. Dat zou de hoogste opkomst zijn sinds 1986. Er gingen onder meer opvallend veel jongeren naar de stembus. De opkomst onder mannen en vrouwen was ongeveer gelijk. Lager opgeleiden gingen beduidend minder vaak stemmen dan hoger opgeleiden.

Meer over