Zes vragen

Dit weekend gaan de Russen naar de stembus, wat staat er op het spel?

In Rusland zijn vrijdag de verkiezingen voor een nieuw parlement begonnen, die het hele weekend duren. Hoe staat Poetins partij Verenigd Rusland ervoor en kan de oppositie nog iets uithalen?

Een vrouw vult haar stembiljet voor de Russische parlementsverkiezingen in bij een stembureau in Sint-Petersburg. Beeld AP
Een vrouw vult haar stembiljet voor de Russische parlementsverkiezingen in bij een stembureau in Sint-Petersburg.Beeld AP

Waar gaan deze verkiezingen precies over?

Rusland kiest een nieuwe Doema, dat is het Lagerhuis van het parlement. Op papier controleren de 455 leden de regering, maar onder president Poetin zijn ze vooral bezig met het verdedigen van de machthebbers in het Kremlin. Poetins partij Verenigd Rusland heeft met 334 zetels voldoende meerderheid om eigenhandig de grondwet te veranderen. De andere zetels zijn in handen van drie partijen die in grote lijnen voorstander zijn van Poetins beleid.

Een enkele zetel zou Poetins tegenstanders al invloed geven. Een Doema-lid heeft niet alleen stemrecht, maar kan ook (politieke) gevangenen bezoeken, klachten van burgers aandragen bij wetshandhavingsdiensten en wetgeving initiëren over onderwerpen waar de machthebbers liever niet over spreken, zoals corruptie, huiselijk geweld en mensenrechten.

Hoe staat Poetins partij ervoor?

Het enige onafhankelijke peilbureau, het Levada-Centrum, is door het Kremlin als buitenlands agent bestempeld en mag in verkiezingstijd geen peilingen houden. Maar bij de recentste peiling, eerder dit jaar, stond Verenigd Rusland op 27 procent. Dat is de laagste score uit de partijgeschiedenis, maar wel de hoogste van de partijen die mogen meedoen.

Veel Russen zijn ontevreden over corruptie, economische stagnatie en lage pensioenen, maar stemmen op Verenigd Rusland omdat ze daartoe worden aangezet door hun werkgever of omdat ze liever kiezen voor een voorspelbare toekomst dan voor een onzekere.

Wat is er over van de Russische oppositie?

In Rusland bestaat geen georganiseerde oppositie tegen president Poetin meer. Oppositieleider Aleksej Navalny is begin dit jaar na een mislukte moordaanslag opgesloten in een strafkamp en zijn landelijke netwerk van 37 campagnekantoren is door het Kremlin verboden als een extremistische organisatie, net als Al Qaida en Islamitische Staat. Navalny’s beweging was de enige politieke organisatie die campagne voerde om Poetin uit het Kremlin te krijgen.

Wel staan er tal van andere partijen op de stembiljetten. De bekendste zijn de Communistische Partij, de Liberaal-Democratische Partij en Rechtvaardig Rusland. Zij hebben eigen thema’s, maar zijn loyaal aan het Kremlin. Zo stemden ze vorig jaar allemaal voor een grondwetswijziging waardoor Poetin tot 2036 president kan blijven. Ook doen er tal van kleine partijen mee die door de machthebbers zelf zijn opgericht.

En dan zijn er nog politici die meedoen als onafhankelijk kandidaat. Velen van hen zijn door de autoriteiten gediskwalificeerd wegens vroegere banden met Navalny’s organisatie. Slechts in een klein aantal kiesdistricten zijn kritische kandidaten toegelaten. De autoriteiten maken het die kandidaten moeilijk door bijvoorbeeld kandidaten te registreren met dezelfde naam en soms zelfs met hetzelfde uiterlijk. Zo doen er in Sint-Petersburg drie Boris Visjnevski’s mee, allemaal kalend en met een grijs baardje.

Poetins partij heeft dus niets te vrezen?

Nou, vanuit zijn strafkamp heeft Navalny nog steeds invloed. Via berichten, die zijn advocaten voor hem verspreiden onder zijn miljoenenpubliek op sociale media, roept hij Russen op om te gaan stemmen, ook al mag de oppositie niet meedoen. Zijn medewerkers, die allemaal naar het buitenland zijn gevlucht, gaan Verenigd Rusland te lijf met Slim Stemmen: een programma dat Russen in elk kiesdistrict probeert te verenigen achter één geselecteerde tegenkandidaat – bijvoorbeeld een communist of nationalist – zodat Poetins partij zetels kwijtraakt. In regionale verkiezingen bleek de strategie effectief.

De autoriteiten zijn bevreesd voor Slim Stemmen, getuige hun vergaande maatregelen om het programma te blokkeren. Ze hebben de site uit de lucht gehaald en VPN-aanbieders geblokkeerd. Vrijdag haalden Apple en Google Navalny’s app uit hun appwinkels. Dat is een zware tegenslag voor critici van Poetin: zij dachten dat westerse techbedrijven zich door het Kremlin geen censuur zouden laten opleggen. Volgens berichtgeving in The New York Times zwichtte Google, omdat de Russische autoriteiten dreigden om strafzaken te openen tegen individuele werknemers van het techbedrijf in Rusland.

Navalny’s bondgenoten hopen dat Russen Slim Stemmen via berichtenapp Telegram openen en ervoor zorgen dat ‘tenminste niet alle zetels naar Verenigd Rusland gaan’.

Is de uitslag te vertrouwen?

Voor het eerst sinds de val van de Sovjet-Unie zullen er geen internationale waarnemers aanwezig zijn bij Russische parlementsverkiezingen. De Russische coronaregels maken dat onmogelijk, stelt de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa.

Binnenlandse waarneming is ook beperkt. Webcams in stemlokalen, die bij vorige verkiezingen lieten zien hoe leden van kiescommissies zelf stembussen volpropten, zijn niet meer beschikbaar op internet. De belangrijkste waarnemersorganisatie, Golos, is door de autoriteiten bestempeld als buitenlands agent.

Dat betekent niet dat er geen waarnemers zijn: duizenden Russen hebben trainingen gevolgd om drie dagen lang op vrijwillige basis de kiescommissies in de gaten te houden. Veel kiescommissies stonden bij vorige verkiezingen onder druk om uitslagen in te leveren die besteld waren door de autoriteiten.

Waarom organiseert Rusland nog verkiezingen als de oppositie toch niet mag meedoen?

Pjotr Tolstoj, de vicevoorzitter van de Doema, zei bij de vorige verkiezingen tegen de Volkskrant dat Russen geloven ‘in de tsaar, niet in het parlement’. Volgens hem ‘moet nog maar blijken’ of Rusland wel een parlement nodig heeft.

Maar voorlopig blijft het Kremlin verkiezingen organiseren. De autoriteiten zijn met inzet van de staatsmedia al twee decennia bezig om Russen het gevoel te geven dat ze in een land wonen met eerlijke verkiezingen. Ook de uitsluitingen van tegenstanders worden door de autoriteiten gerechtvaardigd als onderdeel van het democratisch proces. Afschaffing van de verkiezingen zou een geweldig verlies van legitimatie betekenen voor president Poetin en diens partij, zeker onder zijn aanhangers.