Dit is het gevolg van jarenlang nietsdoen

Het aantal vluchtelingen uit Syrië blijft stijgen. Dat had Europa kunnen weten, schrijft correspondent Remco Andersen. Maar er werd niets voorbereid, 'anders komen ze juist'. Laten we reëel zijn, zegt hij: ze komen toch, nog jaren.

Remco Andersen
Honderden vluchtelingen lopen door Boedapest om te voet de grens met Oostenrijk te bereiken. Beeld afp
Honderden vluchtelingen lopen door Boedapest om te voet de grens met Oostenrijk te bereiken.Beeld afp

Het had ons toen al duidelijk moeten worden. De zomer van 2013 was er een van waarschuwingssignalen, exodussen en escalaties. Als ik in mijn archief van die periode kijk, spatten de noodkreten van de pagina's.

2013 zag de opkomst van Al Qaida in Syrië (deels het latere IS), aanvallen met chemische wapens door het regime-Assad, vluchtelingengolf na vluchtelingengolf richting omringende landen, rellen in vluchtelingenkamp Zaatari in Jordanië, sektarische moordpartijen in Syrië, de eerste restricties voor vluchtelingen in de buurlanden, steeds wanhopiger noodkreten van de VN en het uiteenvallen van de Syrische politieke oppositie.

Aylan Kurdi, de Syrische peuter die deze week fotogeniek en dood op het strand van Bodrum lag, doet plotseling heel Europa beseffen wat voor tragedie er eigenlijk plaatsvindt. En het was al zo'n nare zomer; de afgelopen maanden trokken honderdduizenden Syrische vluchtelingen met boten, treinen, bestelbusjes en voetgangerskaravanen de buitengrenzen van Europa over. En ze kwamen niet uit de lucht vallen, medio 2015. Het probleem had zich al jaren tevoren aangekondigd.

En toch: er is nauwelijks een Europees land dat zich er behoorlijk op heeft voorbereid. Europa haast zich nu om ad-hocoplossingen te zoeken. Waarom zo laat?

(Tekst gaat verder onder foto)

Een Syrische moeder, half maart in het vluchtelingenkamp Suruc in Turkije. Het kamp is het grootste in zijn soort in de Turks-Syrische grensregio en herbergt op dat moment al 35 duizend Syriërs. Beeld Getty Images
Een Syrische moeder, half maart in het vluchtelingenkamp Suruc in Turkije. Het kamp is het grootste in zijn soort in de Turks-Syrische grensregio en herbergt op dat moment al 35 duizend Syriërs.Beeld Getty Images

Bomexplosies

In de valleien van Libanon hoopte de ellende zich in 2013 op, zichtbaar voor bezoekende parlementariërs en kabinetsleden uit Europa. Gebrek aan fondsen bij hulporganisaties betekende dat vluchtelingen het hier grotendeels zelf moesten rooien. De woede onder Libanezen nam toe, over de druk die Syriërs zetten op de watervoorziening, elektriciteit, werkgelegenheid, veiligheid. In Libanese dorpjes hingen steeds vaker bordjes met 'Syriërs niet op straat toegestaan na 21.00 uur'.

In Beiroet werd ik dat jaar meermaals opgeschrikt door het gebulder van bomexplosies in de verte, het resultaat van spanningen tussen Libanese voor- en tegenstanders van het regime in Syrië. 'Allemaal de schuld van de Syriërs en hun burgeroorlog', klonk het in mijn buurt. In het grootste Syrische vluchtelingenkamp in Jordanië, Zaatari, stierven de eerste kinderen aan chronische diarree. In gelijke tred met de wanhoop van de Syriërs, groeide hun verlangen naar een toekomst elders. Het conflict was uitzichtloos, het leven in Libanon, Jordanië of Turkije steeds ondraaglijker.

Een vraaggesprek met vluchtelingen werd vanaf dat moment een verbale dans. In ruil voor antwoorden op mijn vragen over hun achtergrond en toekomstplannen, beantwoordde ik geduldig hun vragen over de beste manier om Europa te bereiken. Nee, deze witneus heeft geen contacten op de ambassade die een visum kunnen geven. Nederland wordt steeds strenger, ik weet niet of ik het je zou aanraden. Zweeds beleid? Ik heb geen idee. Ik kan je niet met iemand in contact brengen die het onlangs is gelukt, sorry.

April 2011
Begin Syrische vluchtelingencrisis. Vijfduizend Syriërs, vooral vrouwen en kinderen, vluchten naar Libanon. In de maanden erna trekken vluchtelingen ook naar Turkije en Jordanië.
April 2012
Jordanië begint met het weren van Syrische Palestijnen.
Juli 2012
Strijd in Aleppo. 200 duizend mensen vluchten. Griekse grensbewaking versterkt. Na aanslag in Damascus trekken tienduizenden naar Libanon. Jordanië opent kamp Zaatari.
Februari 2013
Artsen zonder Grenzen waarschuwt in brandbrief dat vrijwel alle hulp in Syrië via het regime moet, waardoor die vrijwel geen mensen bereikt in het zwaar getroffen rebellengebied.

Moordcampagne

Europa, Europa, Europa. Vrijwel iedere Syriër zocht naar manieren om er te komen. Ondertussen leefde Nederland in het tijdperk-Teeven. Terwijl het aantal Syrische vluchtelingen de twee miljoen passeerde, zei de toenmalige VVD-staatssecretaris, verantwoordelijk voor Asielbeleid, eind 2013 dat er 'totaal geen sprake van noodzaak' was voor 'ruimhartiger opvang'. Dat is sindsdien de trend geweest in het grootste deel van Europa, Nederland incluis: de deur op slot en het verstand op nul.

Intussen liep Islamitische Staat (IS) Raqqa onder de voet en begon een moordcampagne op Syrisch en later Iraaks grondgebied. De inkomsten van VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR stagneerden, hoe schril haar waarschuwingen ook klonken. Medio 2013: de Syrische vluchtelingencrisis is de ernstigste sinds Rwanda in 1994. Eind 2013: de crisis is beangstigend en ernstiger dan we in vele, vele jaren hebben gezien. Eind 2014: wereldwijde vluchtelingenpopulatie grootste sinds Tweede Wereldoorlog. Medio 2015: wereldwijde vluchtelingenpopulatie grootste sinds mensenheugenis. Al kwam die laatste opmerking tijdens het Kamerreces, dus die is misschien gemist.

Terwijl wij deden of het probleem niet bestond of niet groeide of ons niet zou bereiken, verslechterde de situatie in Libië, brak een nieuwe oorlog uit in Irak, bombardeerde Saoedi-Arabië Jemen, hield Al Shabaab huis in Somalië en Boko Haram in Nigeria. 'We hadden een gigantische waarschuwing vooraf', zegt Demetrio Papademetriou, directeur van het Migration Policy Institute Europe. 'De toestand in landen waaruit men vluchtte werd niet beter; in een aantal gevallen verergerde die zelfs. Intussen werden de smokkelaarsnetwerken steeds efficiënter.'

(Tekst gaat verder onder foto)

Juni 2013
Angelina Jolie bezoekt het vluchtelingenkamp Zaatari in Jordanië. ‘De Veiligheidsraad moet zijn verantwoordelijkheid nemen’, zegt de actrice. ‘Elke 14 seconden steekt iemand de grens van Syrië over en wordt vluchteling. Het leven van miljoenen mensen ligt in uw handen, u moet tot een gezamenlijke aanpak komen.’
Juli 2013
VN waarschuwt dat Syriërs vluchten in tempo dat sinds ‘Rwanda 1994’ ongekend is. UNHCR-chef Antonio Gutteres: crisis Syrië is beangstigend. Egypte beperkt instroom vluchtelingen.
Juli 2013
Paus Fransiscus bezoekt Lampedusa op zijn eerste reis. De wereld mag niet wegkijken, zegt hij, bij het groeiend aantal vluchtelingen uit Afrika en het Midden-Oosten dat Europa tracht te bereiken.
September 2013
2 miljoen Syrische vluchtelingen, de helft kinderen. UNICEF-chef spreekt van een beschamende mijlpaal. ‘De internationale gemeenschap faalt.’

Een Iraakse baby ligt in de schaduw van een auto in juni 2014, als vluchtelingen een Koerdische controlepost hebben bereikt vanuit Mosul. Beeld AP
Een Iraakse baby ligt in de schaduw van een auto in juni 2014, als vluchtelingen een Koerdische controlepost hebben bereikt vanuit Mosul.Beeld AP

Overlevingsseks

Palestijnse vluchtelingen die vanuit Syrië naar Libanon waren getrokken toonden mij in de zomer de rattenbeten in de kuiten van hun kinderen. Later leidden de winterstormen rond hutjes van vluchtelingen in de Bekaavallei tot de eerste dode baby's. Hulptekorten dwongen sommige jonge Syrische vrouwen in Jordanië tot overlevingsseks; ouders werden zo wanhopig dat ze hun dochters voor een weekje uithuwelijkten aan rijke Saoediërs.

Maar het was ver van ons vandaan en zou dat hopelijk blijven. Soms werden we even wakker, zoals in oktober 2013, toen zeker 366 vluchtelingen verdronken bij het Italiaanse eiland Lampedusa. Maar 'Lampedusa' werd een ingeburgerde term; daar gaan nu eenmaal mensen dood. Toch vooral een Italiaans probleem.

Uiteraard komen niet alleen Syrische vluchtelingen naar Europa; grote groepen Afrikanen bijvoorbeeld vluchten voor vergelijkbare ellende. Maar de recente stijgingen komen door enorme aantallen Syriërs, de grootste groep vluchtelingen ter wereld en met afstand de grootste groep asielzoekers in Europa. Het is een nu-of-nooitgevoel dat hen drijft. De VN stelden deze week nog eens dat het conflict in Syrië vermoedelijk nog jaren doorgaat, aangezien geen enkele partij in staat is te winnen. Dat weten de Syriërs maar al te goed. De vluchtelingen zijn zich bovendien uitstekend bewust van de discussie die in Europa speelt. Duitsland zet nú de deuren wagenwijd open, maar wie weet tot wat voor radicaal beleid dat andere Europeanen straks drijft - over een paar maanden kan het heel anders liggen.

November 2013
Bulgarije begint aan constructie van een 30 kilometer lange muur om vluchtelingen tegen te houden. Gutteres roept landen op om de grenzen open te houden. ‘Vluchtelingen zijn geen terroristen. Het zijn de eerste slachtoffers van terreur.’
December 2013
UNHCR-chef, opnieuw: crisis Syrië beangstigend. Amnesty International: leiders Europa moeten zich schamen 2,3 miljoen Syrische vluchtelingen, en EU-landen willen er 12 duizend opvangen.
Juni 2014
Islamitische Staat neemt het Iraakse Mosul in, een half miljoen mensen slaat op de vlucht.

Woestijn

Op Europees niveau werd heus wel gesproken over ander beleid. 'Ad nauseam', zoals een ingewijde opmerkt. Met name Cecilia Mälmstrom, tot november 2014 EU-verantwoordelijke voor Migratie, hekelde tijdens haar bewind de volstrekt afwezige solidariteit onder de lidstaten en het gebrek aan actie 'terwijl de wereld om ons heen in brand staat'. Op dit moment geldt de Dublinverordening, die stelt dat vluchtelingen asiel moeten aanvragen in het land waar ze het eerst terechtkomen - in de praktijk vaak Griekenland of Italië en steeds vaker Hongarije.

Mälmstrom wilde een Europees verdelingsmechanisme om de vluchtelingenlast verantwoord te verdelen. Maar buiten EU-kringen was zij een roepende in de woestijn. Lidstaten verder van de buitengrenzen gaven nauwelijks gehoor; liever spraken landen als Nederland over 'opvang in de regio' en de vrees voor een 'aanzuigende werking'. Je niet op de vluchtelingen voorbereiden, want dan zullen ze juist komen.

Maar die vluchtelingen zijn niet gek. Zij weten ook: Europa kan wel zeggen dat er voor ons geen plek is, maar ik heb een neef in Duitsland en die zegt dat het er geweldig is als je er eenmaal bent. Dus blijven ze hoe dan ook komen.

Electorale overwegingen staan in de weg van verstandig beleid. De vluchtelingenproblematiek vergt een langetermijnvisie, maar in Den Haag is de blik gericht op de volgende stembusgang. Wanneer PVV-leider Geert Wilders roept dat de deur wat hem betreft op slot gaat, regent het stemmen. De nuchtere politicus die zegt: ik stel voor dat we een masterplan opstellen voor de opname van 150 duizend vluchtelingen in de komende twee jaar, kan na verkiezingen zijn biezen pakken. Geen kiezer die zit te wachten op de aankondiging van meer vluchtelingen.

(Tekst gaat verder onder foto)

Juni 2014
Ruim 51 miljoen mensen wereldwijd zijn op de vlucht voor oorlog of vervolging, rapporteert de UNHCR. ‘Het hoogste aantal sinds de Tweede Wereldoorlog.’
Augustus 2014
Bijna 1 op de 5 inwoners van Libanon is vluchteling. In Noord-Irak zijn honderdduizenden yezidi’s en christenen op de vlucht voor nieuwe opmars IS. Het aantal Syrische vluchtelingen in omringende landen stijgt tot boven de 3 miljoen, waarvan ruim 1miljoen in Libanon.
September 2014
Aantal asielaanvragen in de geïndustrialiseerde landen evenaart dat van midden jaren negentig, stelt de UNHCR. Tweederde daarvan wordt aangevraagd in slechts zes landen: Duitsland, de VS, Frankrijk, Zweden, Turkije en Italië.
2015
Libanon voert visumplicht in voor Syriërs. UNHCR: ‘Meer mensen zijn op de vlucht dan ooit tevoren.’

Bronnen: Artsen zonder Grenzen, Human Rights Watch, Migration Policy Centre, UNHCR, prof. Dr. Han Etzinger

Syrische vluchtelingen kruipen eind augustus onder het prikkeldraadhek door aan de Hongaars-Servische grens. Beeld AFP
Syrische vluchtelingen kruipen eind augustus onder het prikkeldraadhek door aan de Hongaars-Servische grens.Beeld AFP

Tegenhouden

Toch zullen we die realiteit onder ogen moeten zien: dit probleem gaat alleen maar toenemen. De aantallen Syrische vluchtelingen die in Nederland asiel aanvroegen in juli liggen hoger dan die in juni, die in juni waren hoger dan die in mei; de komende maanden zal de trend zich voortzetten. Voor de meeste vluchtelingen is er geen enkele toekomst in de landen waar ze nu zitten, en je kunt nooit iedereen tegenhouden.

Opvang in de regio is een lege term, in de praktijk volstrekt ontoereikend. De fondsen die de VN krijgen, kunnen in de verste verte de aantallen vluchtelingen niet bijbenen. Daarbij is voor echte 'opvang in de regio' meer nodig dan alleen bed, bad en brood. Naarmate het vluchtelingenbestaan voortduurt, komen andere eisen in beeld: een opleiding, de mogelijkheid legaal te werken, voor langere tijd te blijven, de noodzaak om de gevolgen voor de lokale bevolking te verzachten, een toekomst voor alle betrokkenen.

Dat vereist enorme investeringen van Europa (misschien niet eerlijk, maar Europa is nu eenmaal de droombestemming van ontevreden Syrische vluchtelingen) terwijl hulporganisaties nu al te weinig geld hebben om voor voldoende voedselhulp te zorgen. De Duitse minister van Ontwikkelingszaken, Gerd Müller, riep onlangs de EU op buurlanden van Syrië te helpen met een noodfonds, te beginnen met 10 miljard euro. Zijn voorstel werd genegeerd - iets wat wellicht verandert als over een paar jaar duidelijk wordt wat de kosten zijn van al die honderdduizenden vluchtelingen die richting Europa zijn getrokken en blijven trekken.

En zelfs dan: opvang in de regio blijft een tijdelijke oplossing. Uiteindelijk is de keuze simpel. Ofwel de vluchtelingen gaan terug naar het land van herkomst; ofwel ze vestigen zich permanent in de landen waar ze het eerst heen vluchtten, met dezelfde rechten als inwoners daar; ofwel ze trekken verder op zoek naar een toekomst. De oorlog in Syrië duurt voort en omringende landen peinzen er niet over de enorme aantallen Syriërs te naturaliseren - uit vrees voor spanningen met andere religieuze of bevolkingsgroepen, of omdat ze het economisch niet aankunnen. Dan blijft er één oplossing over.

(Tekst gaat verder onder foto)

Vluchtelingen bevolken begin september 2015 het treinstation Keleti in Boedapest, hopend op een trein naar Duitsland. Beeld afp
Vluchtelingen bevolken begin september 2015 het treinstation Keleti in Boedapest, hopend op een trein naar Duitsland.Beeld afp

Dood op zee

Onlangs sprak ik twee jonge Syriërs in Egypte, die vastbesloten waren hun weg naar Europa te vinden. Beiden zijn opgeleid als accountant, beiden volgden een masterstudie in Egypte totdat aan vluchtelingen gratis onderwijs werd ontzegd. Beiden waren nu nog maar met één ding bezig: niet met overleven, maar met een toekomst opbouwen.

'Dit is mijn jeugd', zei een van hen, een jonge twintiger. 'Nu is het moment om te leren, te studeren, vaardigheden te ontwikkelen. Als ik dat nu niet doe, heb ik geen toekomst. Dus als het niet hier kan, dan doe ik het ergens anders, op wat voor manier dan ook. Zelfs als ik opnieuw de boot moet proberen. Ik ga liever dood op zee dan dat ik zo moet leven in Egypte.'

Hoewel de vluchtelingenstroom zich de afgelopen jaren luid en duidelijk aankondigde, waren de explosieve aantallen van deze zomer moeilijk te voorzien. Die escalatie leidt nu tot een voorzichtige kentering in de Europese houding. VVD-staatsecretaris Klaas Dijkhoff riep 'stoere burgemeesters, wethouders en raadsleden' op extra opvangplaatsen voor vluchtelingen te creëren. Ook staat Dijkhoff nu open voor herziening van de Dublinverordening. 'Uiteindelijk lopen ze net zolang door totdat ze in Nederland, België, Duitsland of Zweden zijn', zei Dijkhoff vorige week. 'We hebben een systeem afgesproken dat in de praktijk niet werkt.'

Hoewel de uitspraken tot gerommel leidden onder met name lokale VVD'ers, zal het besef dat die woorden kloppen toenemen met iedere duizend vluchtelingen die de komende weken in Nederland neerstrijken. Uiteindelijk moeten we naar een nieuw, functionerend systeem. Misschien komt de eerste aanzet op 14 september - dan bespreken de ministers van Binnenlandse Zaken van de 28 EU-lidstaten in Luxemburg de vluchtelingencrisis.

Duitsland en Frankrijk zullen daar met steun van Italië hard aandringen op verplichte quota voor de opname van vluchtelingen. De Dublinverordening is niet meer realistisch. Wat daarvoor in de plaats zou moeten komen, is een verdeelsleutel voor toewijzing van asielaanvragen per lidstaat. Daarvoor moeten eerst de asielcriteria worden veralgemeniseerd - als asiel in Duitsland makkelijker te krijgen is dan in Denemarken, blijven vluchtelingen daarheen trekken.

Dit alles betekent meer macht voor 'Brussel', wat indruist tegen de wens van veel lidstaten en hun stemmende bevolking. Die cirkel zal doorbroken moeten worden. Vooral in Oost-Europese landen is er weerzin tegen een verplichte opname van vluchtelingen. Maar de ervaring leert dat als Duitsland, Frankrijk en Italië hun zinnen op een beleidswijziging hebben gezet, die er uiteindelijk vaak komt.

En misschien verandert ook de stemming onder de inwoners van de EU. Misschien ontstaat dankzij de beelden van overvolle treinen, zinkende boten en sinds kort ook verdronken kleuters draagvlak dat blijft tot nadat de tv-acties zijn uitgezonden en de inzamelingen gehouden.

Meer over