Analyse

Dit doet het kabinet allemaal goed (of heel slecht), aldus de Rekenkamer

Vooral een falend ict-systeem zorgt voor grote problemen bij Defensie, Belastingdienst en Politie, evalueert de Rekenkamer de overheidsfinanciën.

inister Jeroen Dijsselbloem van Financien en president Saskia Stuiveling van de Algemene Rekenkamer met het koffertje tijdens verantwoordingsdag in de Tweede Kamer. Traditiegetrouw legt het kabinet op deze derde woensdag in mei verantwoording af over het afgesloten kalenderjaar.Beeld anp

'Nu we de cijfers hebben, kunnen we zonder voorbehoud zeggen dat 2014 een goed jaar was voor de overheidsfinanciën.' Minister Dijsselbloem van Financiën was gisteren bijna euforisch, althans, voor zijn doen. Twee werelden troffen elkaar in de Tweede Kamer, want naast Dijsselbloem zat Saskia Stuiveling zijn vreugde te temperen.

Stuiveling is scheidend president van de instelling die die overheidsfinanciën controleert, de Algemene Rekenkamer. Ze roept kabinet en Kamer op tot 'realiteitszin en terughoudendheid'. Ze ziet 'fricties tussen politieke ambities en de beschikbare tijd, mensen en middelen om die goed uit te kunnen voeren'.

Het was gisteren de zestiende Verantwoordingsdag, de derde woensdag van mei. Het kabinet kijkt terug op de eigen financiële prestaties van het afgelopen jaar en de Rekenkamer plaatst daar dan kanttekeningen bij onder de zinspreuk: perfectie bestaat niet.

resident Saskia Stuiveling van de Algemene Rekenkamer geeft in Nieuwspoort een toelichting op de resultaten van het Verantwoordingsonderzoek 2014. In dit onderzoek oordeelt de Rekenkamer over de besteding door de Rijksoverheid van het belastinggeld in het afgelopen jaar.Beeld anp

Micro versus macro

Zo'n dag is micro versus macro. De Rekenkamer-president benadrukt op microniveau de pijnlijke kabinetsmissers. Dijsselbloem baseert zijn verhaal op het macro-economische herstel. Zo is het tekort op zijn begroting flink geslonken. 'In 2009 gaf Nederland 92 miljoen euro per dag te veel uit. In 2014 was dit dagelijks tekort meer dan gehalveerd tot 41 miljoen.'

Dijsselbloem spreekt van 'lichtpunten die een stuk feller zijn dan verwacht'. Zo zijn de zorgkosten vorig jaar minder hard gestegen dan begroot, goed voor een meevaller van 2 miljard euro. Defensie en zorg krijgen er naar de coalitiewensen van respectievelijk VVD en PvdA een kwart miljard per jaar bij, een bedrag dat nog op gaat lopen.

Het zit ook mee met de rente die Dijsselbloem aan de staatsschuld betaalt, rekende hij voor. 'We betaalden vorig jaar 400 miljoen euro minder rente dan in 2008, terwijl de schuld zelf in die periode met bijna 200 miljard steeg.'

Defensie

De krijgsmacht heeft net genoeg spullen voor militaire missies, maar daardoor is er niets over om mee te oefenen. ‘Dit is al jááren een probleem’, stelt Rekenkamer-president Saskia Stuiveling. Voertuigen en helikopters staan stil doordat onderhoud tekort schiet. Of doordat onderdelen ervan worden gebruikt om andere vehikels aan de praat te houden. Militairen zijn nog wel geoefend voor de huidige missies, maar niet meer voor de hoogste geweldsniveaus. Ook zijn er problemen met de ict. Kortom: ‘Defensie trekt een niet vol te houden wissel op zichzelf.’ Minister Hennis van Defensie moet scherpe prioriteiten stellen, vindt Stuiveling. ‘Alles tegelijk willen realiseren, zal niet werken.’

Premier Rutte verklaart dan ook: 'Het kabinet ziet de toekomst met vertrouwen tegemoet. De hervormingen uit het regeerakkoord zijn voor een groot gedeelte gerealiseerd.' Dat was de eerste stap, stelt Rutte. 'De volgende stap zal een succesvolle uitvoering in de praktijk dienen te zijn.'

Die uitvoering, daar heeft de Rekenkamer kritiek op. 'Het kabinet is niet klaar', waarschuwt Stuiveling zoals ze dat bij alle zestien Verantwoordingsdagen als president heeft gedaan. Dit keer voor het laatst; ze gaat op 1 juni met pensioen.

De invoering van het persoonsgebonden budget is bijvoorbeeld 'niet zorgvuldig' en 'niet goed voorbereid'. De decentralisatie van zorg, jeugdzorg en arbeidsmarktbeleid 'en de daarmee gepaard gaande bezuinigingen' is volgens de Rekenkamer onder grote druk komen te staan. De controleur van de rijksfinanciën wijst er nog maar eens op: 'Het kabinet draagt de politieke verantwoordelijkheid voor een ordelijke uitvoering van publieke taken.'

Belastingdienst

De Belastingdienst, goed voor het ophalen van 235 miljard aan belastingen en premies en het uitdelen van 10 miljard aan toeslagen, herbergt volgens de Rekenkamer het grootste probleem van de overheid. Dat zit hem in de verouderde computertechnologie. De fiscus werkt volgens de Rekenkamer met 1.200 verschillende applicaties, waaronder een belangrijke 37 jaar oud is. Dat maakt de hele Belastingdienst kwetsbaar voor ook maar de kleinste verandering. En dat net nu er een nieuw belastingstelsel in de maak is en de dienst moet bezuinigen. Bovendien, stelt de Rekenkamer eufemistisch vast: ‘Het parlement vergroot de uitdagingen voor de fiscus door meer belastingen in te voeren en wetgeving van allerhande uitzonderingen te voorzien.’

Waar het ook mis gaat is bij Defensie, Belastingdienst en de Nationale Politie. Ze kampen met enorme problemen die voor een groot deel terug te voeren zijn op wat voor een goede uitvoering noodzakelijk is: een vlekkeloos functionerend ict-systeem.

Daarmee is de grootste zorg van de Rekenkamer genoemd. De overheid besteedt een fortuin aan computer- en informatiesystemen om gelijke tred te houden met maatschappelijke veranderingen. Maar daar wordt de ict wat Stuiveling betreft alleen maar slechter van. 'De grote afhankelijkheid van ingehuurde professionals is hierbij een achilleshiel', stelt ze vast.

Ongewenste externe ict-medewerkers bij de overheid: typisch een fenomeen op het microniveau waarnaar de Rekenkamer kijkt. En tegelijk iets wat in de macro-economische wereld van Dijsselbloem over het hoofd wordt gezien.

Rijksbezuinigingen

Het kabinet had zich stellig voorgenomen fors op het eigen ‘apparaat’ te bezuinigen: ruim 4 miljard euro minder wil het Rijk in 2018 aan zichzelf uitgeven. De Rekenkamer stelt vast dat dit niet gaat lukken, want de tussenstand is nu 600 miljoen euro. Bovendien heeft verantwoordelijk minister Blok ‘geen goed inzicht in de mate waarin de beoogde besparingen op de apparaatskosten daadwerkelijk worden gerealiseerd’.

Zicht op geld is ook een probleem voor minister van Onderwijs Bussemaker. Ze trok 1,2 miljard uit voor de professionalisering van leraren. Scholen mogen dat geld naar eigen inzicht besteden. Maar daardoor weet niemand hoeveel van de 1,2 miljard wordt uitgegeven aan betere leraren, laat staan of daar het onderwijs beter van wordt.

Meer over