InterviewJaap Donker, directeur GGD Utrecht

Directeur GGD regio Utrecht: ‘Het lijkt soms bijna een sport om af te geven op de GGD’

Directeur Jaap Donker, GGD regio Utrecht: ‘Wij zijn gewend aan schaarse middelen, om elke euro om te draaien. Dan is het tegennatuurlijk om te denken: we moeten extra mensen aanhouden.’Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

De GGD’s moeten opschalen, maar het testbeleid hapert nu al. Kunnen ze het wel aan? Directeur Jaap Donker van de GGD regio Utrecht: ‘Soms hoor ik echt onware verhalen.’

‘Het geld voor de publieke gezondheidszorg is niet naar onze huisvesting gegaan’, zegt Jaap Donker. De directeur van de GGD regio Utrecht wijst op de scheuren in de muren onder het vergeelde systeemplafond. De staat van het Utrechtse hoofdkantoor in Zeist toont de soberheid en bescheidenheid van de GGD, zegt Donker. Maar deze ingebakken zuinigheid heeft ook nadelen, blijkt in de coronacrisis. ‘Eigenlijk zijn wij niet ingericht voor een crisis van deze lengte en intensiteit.’ 

Nederland telt 25 los van elkaar opererende GGD’s, sterk van elkaar verschillend in grootte, organisatie en slagkracht. Aangestuurd door de gemeenten in hun regio zijn ze onder meer verantwoordelijk voor de jeugdgezondheidszorg en het vaccinatieprogramma. Al jaren bezuinigen de gemeenten op hun gezondheidsdiensten. ‘Tot het bot uitgekleed waarschuwden de GGD’s al een jaar of vijf geleden dat ze hun werk nauwelijks nog naar behoren konden doen’, memoreert Donker.

Toch kregen de GGD’s op 1 juni een cruciale rol toebedeeld in het bedwingen van de coronapandemie. Zij moeten regelen dat iedereen met milde klachten er terecht kan voor een coronatest en dat besmette mensen worden onderworpen aan een bron- en contactonderzoek.

Nu al hapert het. Het lukt in de meeste regio’s niet om binnen de voorgeschreven 48 uur een testafspraak te regelen voor de aanvragers, onder meer vanwege een tekort aan laboratoriumcapaciteit. Terwijl het aantal testaanvragen blijft stijgen, tot soms boven de 40 duizend per dag. Bel ons niet voor een test als je geen gezondheidsklachten hebt, zegt Donker. ‘Dan raakt het systeem overbelast.’

Daarna is het soms ook nog lang wachten op de uitslag, en was in de regio’s Amsterdam en Rotterdam een tekort aan bron- en contactonderzoekers. 

Het loopt, kortom, op vele fronten spaak. Terwijl de GGD’s van minister Hugo de Jonge verder moeten opschalen, naar 80 duizend tests per dag in het najaar. De capaciteit van het bron- en contactonderzoek moet omhoog van 500 naar 1.500 per dag.

Door die wachttijden zitten velen te lang zenuwachtig thuis. Is dat niet ontmoedigend?  

‘Het doet pijn om vrijheid in te leveren. De enige manier om dit virus de baas te blijven is om zo’n offer te brengen.’

De GGD’s hadden toch carte blanche gekregen van het Rijk: doe wat nodig is en stuur ons de rekening?

‘Carte blanche past niet bij de GGD. Wij zijn gewend aan schaarse middelen, om elke euro om te draaien. Dan is het tegennatuurlijk om te denken: we moeten extra mensen aanhouden, zoals bijvoorbeeld ook een brandweer extra mensen achter de hand heeft voor een calamiteit. Met deze zuinigheid is de Nederlandse zorg ingericht. Deze sfeer trekt noeste werkers aan. Maar je kunt ook te zuinig zijn.

‘Toen onze contactonderzoekers in het rustige begin van de zomer duimen zaten te draaien, zijn die mensen niet goed vastgehouden. Veel van hen dachten: ik zit hier niets te doen, ik ga op vakantie of ik ga ander werk zoeken.

‘Dit is een les die we hebben geleerd. Je moet mensen bij je houden, ook als ze even niet nodig zijn bij het contactonderzoek. Onze GGD heeft grote groepen contactonderzoekers opgeleid die paraat staan. Die leren we bijvoorbeeld ook om in de teststraat te werken.’

Hoe kunnen de GGD’s zo van elkaar verschillen?

‘Dat ze per regio verschillen in bijvoorbeeld omvang is zo gegroeid. De grote GGD regio Utrecht beslaat de hele provincie met 26 gemeenten en 1,3 miljoen inwoners. Maar er zijn ook veel kleinere GGD’s. Die hebben minder slagkracht en zijn nu kwetsbaarder. Toen bijvoorbeeld in Zeeland een uitbraak was, belden wij: kunnen wij jullie bijstaan?

Toch lijken GGD’s vaak als eilandjes te opereren. Zo rapporteren ze alle 25 afzonderlijk hun gegevens van het contactonderzoek aan het RIVM. Hoe kan dat?

‘Ook voor corona stemden de GGD’s al met elkaar af op landelijke dossiers zoals seksuele gezondheid en jeugdgezondheidszorg. We hebben een koepelorganisatie, GGD GHOR. Voor de pandemie was dat een klein kluppie dat de leden hielp met de beleidsduiding en de protocollen. Nu gaan de GGD’s via de koepel nauwer samenwerken. Daardoor wordt de organisatie van het testen en tracen meer solide.’

Er zou toch meteen al een flexibele schil zijn van bron- en contactonderzoekers die zouden bijspringen waar nodig?

‘Die was deels nog in ontwikkeling, maar die bleek nog niet toereikend in de vakantieperiode. Nu moet het beter gaan. De Alarmcentrales en het Rode Kruis leveren bijstand.’

De GGD’s worden aangestuurd door de gemeenten. Betrekt coronaminister Hugo de Jonge jullie in zijn beleid?

‘Gelukkig nu meer. Soms worden we verrast door persconferenties, bijvoorbeeld toen hij met een corona-app kwam. En ook deze week was het verhaal over het intensiever testen in verpleeghuizen nieuw voor ons. Soms zagen we op tv dat ons testbeleid werd uitgebreid, met bijvoorbeeld de mantelzorgers. Vaak kijken we de persconferenties hier met de artsen. We moeten weten wat er geroepen wordt, daar gaan de mensen ons de volgende dag over bellen.’

Is het niet handiger als de GGD’s zulke informatie op voorhand krijgen?

‘Het is crisis, dan is die ruimte er niet altijd. In een volgende pandemie zullen we dat allemaal beter doen.’

Hebben jullie last van het tekort aan testmateriaal?

‘Het is een volgende bottleneck. Daardoor kunnen we nu even niet verder opschalen. Dat ligt buiten onze invloedssfeer. We doen in deze regio drieduizend tests per dag. We zouden er ook vijfduizend kunnen doen.’

De GGD’s krijgen veel kritiek nu het testen niet op rolletjes loopt.

‘Het lijkt soms bijna een sport om af te geven op de GGD, soms hoor ik echt onware verhalen. Terwijl mensen zich er uit de naad werken. Er gaat zo veel goed met het testen en de contactonderzoeken. Maar wat goed gaat, wordt als vanzelfsprekend beschouwd. Onze medewerkers vinden het frustrerend dat bijvoorbeeld niemand ziet hoeveel mensen wij blijven vaccineren binnen de beperkingen van de coronamaatregelen. Wij zouden beter over het voetlicht moeten brengen wat ze doen.’

Zijn jullie klaar voor de volgende opschaling?

‘Onze basis staat er. Maar het vinden van nieuwe testlocaties kost veel tijd. Bedenk dat het locaties moeten zijn waar auto’s in en uit kunnen rijden, en waar we ook kunnen organiseren dat onze medewerkers naar het toilet kunnen. En bedenk ook dat je niet ver vooruit kunt kijken bij een dergelijke pandemie. Het is onvoorspelbaar. Als er een nieuwe wending komt, moeten we ons daar weer aan aanpassen. De geleerde les is wel dat we meer moeten investeren in deze sector publieke gezondheid.’

Contactonderzoeker Michiel Dijkstra: ‘Als er een bruiloft in het spel is, kun je wel twaalf uur bezig zijn met een casus.’Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Contactonderzoeker Michiel Dijkstra (24)
‘Vanaf 1 juni werk ik bij de GGD regio Utrecht als contactonderzoeker. Ik heb me aangemeld toen ik op de coronapersconferentie van premier Rutte in mei hoorde dat er veel mensen nodig zijn voor het bron- en contactonderzoek.

‘Uitzicht op werk had ik op dat moment niet. Ik had net mijn scriptie ingeleverd van de studie media- en entertainmentmanagement. De klussen die ik deze zomer zou doen als evenementenorganisator gingen niet door vanwege corona.

‘Contactonderzoeker is een mooi beroep. Je moet communicatief sterk zijn en empathisch. Je moet mensen bewust maken van het risico dat ze lopen.

‘Ik merk dat sinds 1 juni mensen steeds losser omgaan met de coronaregels. Daardoor duren de contactonderzoeken nu gemiddeld langer. Als er bijvoorbeeld een bruiloft in het spel is, kun je wel twaalf uur bezig zijn met een casus. Ook keren vriendengroepen terug van vakantie en zijn er besmettingen in studentenhuizen en in de horeca.

‘Vooraf krijg je een dag onlinetraining, er is een trainingsdag waar je fysiek aanwezig bent, en je wordt twee dagen getraind op de werkvloer. Ik werk gemiddeld veertig uur per week. Soms ook in het weekend, het gaat hier zeven dagen per week door. Inmiddels leid ik nu zelf nieuwe bco-krachten op. We kunnen het nog aan in onze regio en we blijven nieuwe mensen opleiden.’

Meer over het testbeleid

GGD’s verzetten zich tegen het breed testen op corona zonder klachten
De GGD’s verzetten zich tegen het breed testen op corona van mensen die geen gezondheidsklachten vertonen. Een proef zoals de teststraat op Schiphol kan averechts werken, zegt André Rouvoet, voorzitter van de GGD-koepelorganisatie.

Microbioloog Suzan Pas: ‘Een lab is gebaat bij rust, reinheid en regelmaat. Maar dat is lastig nu’
Waar het testen, traceren en isoleren eerst stukliep op gebrek aan capaciteit bij de GGD, kampen laboratoria nu met te weinig materiaal. Suzan Pas, medisch moleculair microbioloog bij laboratorium Microvida, wijst erop dat ook haar analisten uitgeput raken.

Teststraten overbelast, maar straks voorrang voor leraren, agenten en het zorgpersoneel
Leraren, agenten en zorgpersoneel moeten voorrang krijgen bij een coronatest. Dat dwong de Tweede Kamer donderdag af. Terwijl uit nieuwe cijfers van de GGD’s blijkt dat teststraten nu al fors overvraagd worden.

Meer over