Dikhuid gedwongen aan de pil

De olifantenpopulatie in zuidelijk Afrika begint door alle bescherming uit de hand te lopen. Utrechtse veterinairen onderzoeken of anticonceptie massaal afschieten kan voorkomen....

Prof. dr. Ben Colenbrander van Diergeneeskunde aan de Universiteit Utrecht neemt geen blad voor de mond. 'Olifanten in zuidelijk Afrika? In Botswana, Zimbabwe, Zuid-Afrika zijn meer olifanten dan ooit eerder. Mensen beschermen ze, ze krijgen reservaten en drinkwaterplaatsen en jagen is er ook niet meer bij sinds de politiek afschot in de jaren negentig heeft verboden.

'De olifanten vreten alles kaal en daardoor is er niet alleen voor andere dieren minder te eten, maar ook de bomen gaan eraan en daardoor dreigen natuur en wildparken in monotone grasvlakten te veranderen.'

Afschieten van olifanten is op korte termijn een remedie maar dat choqueert de wereld en de landen zijn bang voor repercussies zoals toeristenboycots. Een minder ingrijpende optie is anticonceptie en steriliseren. Welke middelen zijn goed en wie moet ze krijgen, dat zijn de vragen die om een antwoord schreeuwen.

Colenbrander werkt sinds twee jaar samen met de Zuid-Afrikaanse universiteit van Pretoria aan anticonceptie bij olifanten. Utrecht levert kennis over voortplanting en middelen.

Een veelbelovend anticonceptiemiddel wordt al elders in de wereld ingezet om de aantallen wilde paarden in natuurgebieden in toom te houden. Het gaat om een vaccin dat de eiwitten in de schil rond de eicel verandert waardoor er geen bevruchting plaatsvindt. Olifanten en varkens hebben eenzelfde schil rond eicellen en daarom wordt een extractvan deze varkens-eiwitten als vaccin porcine zona pellucida ofwel pZP ingezet bij olifanten in het Krugerpark in Zuid-Afrika.

Het experiment is in 2000 begonnen bij vijftig olifanten op drie verschillende plaatsen. De dieren die vruchtbaar waren kregen geen kalfjes, de olifanten die al drachtig waren wierpen na 22 maanden een gezond jong.

Het probleem is dat geldschieters nauwelijks geeresseerd zijn in deze veelbevolende techniek om de olifantenpopulatie in bedwang te houden. 'Het Wereld Natuur Fonds bijvoorbeeld denkt alleen aan uitbreiding van de parken en overbrengen van olifanten naar andere gebieden. Ze willen niets weten van ingrijpen in dieren en geloven daarom ook niet in geboortebeperking', aldus Colenbrander.

Anticonceptie is geen tovermiddel, er zitten haken en ogen aan, zegt dr. Han Heesterbeek, epidemioloog bij Diergeneeskunde aan de Universiteit Utrecht. Hij wil dolgraag met wiskundige modellen de effecten berekenen van het toepassen van voorbehoedmiddelen onder Afrikaanse olifanten.

'Hun sociale structuur is niet voor niets zo ontwikkeld dat de sterkste mannen de sterkste vrouwen bevruchten en dat pas in de fase daarna de zwakkere dieren een minder talrijk nageslacht opbouwen. Welke dieren ga je met geboortebeperking te lijf door het afschieten van pijltjes met anticonceptiva? Moet je door alle lagen heen ingrijpen en in alle leeftijdsklassen en wat is het effect op de populatie, zijn de essenti vragen in de populatiedynamica', zegt Heesterbeek.

Hij en Colenbrander gaan ervan uit dat geboortebeperking alleen werkt in kleine wildparken en in dierentuinen. Het is geen middel om een populatie zoals in Zimbabwe van meer dan tachtigduizend dieren stabiel te krijgen op veertigduizend, het aantal dat in de omstandigheden van dat land kan overleven. Om de geboorten en sterfte in evenwicht te houden zouden 75 procent van de vrouwtjes zo'n tien jaar lang aan de pil moeten. Ondoenlijk bij zo'n grote groep, is hun gezamenlijk commentaar.

Het vaccin waarmee de olifanten in het Krugerpark zijn behandeld is er eentje uit het stenen tijdperk, vindt Colenbrander. 'Het is ruw materiaal waarvan een farmaceut zou schrikken.'

Weg met het vaccin van varkensextracten, stelt hij. Daarmee kunnen ook nog eens dierziekten worden overgedragen. 'In het lab moeten de actieve stoffen worden nagemaakt zodat de olifanten een zuiver preparaat ingespoten krijgen. Ideaal is als de olifanten eens in de twee tot drie jaar het vaccin toegediend krijgen in plaats van een paar keer per jaar zoals nu gebeurt.'

Een andere, ingrijpender mogelijkheid zoals sterilisatie van bullen en koeien zien beide wetenschappers niet zitten. Ze hebben ethische bezwaren: een olifant moet nageslacht kunnen maken en niet voor altijd van de voortplanting worden uitgesloten.

Wat niet wegneemt dat het in sommige gevallen prettig zou kunnen zijn om al te seksueel aktieve, agressieve mannelijke olifanten de stieren dus tijdelijk seksueel onklaar te maken. Nu worden dergelijke dieren afgeschoten, als ze onhandelbaar zijn. 'Zo'n mannetjesolifant ramt met gemak een busje toeristen omver als ze binnen zijn territorium zijn', zegt Colenbrander.

Maar omdat het een kwestie van hormonen is te veel testosteron zou het zin kunnen hebben deze olifanten van de voortplanting uit te sluiten. Terry Nett, van Colorado State University in de VSheeft met sterilisatie proeven gedaan op muizen, hamsters en honden. Volgens hem zou het idee ook op andere zoogdieren toepasbaar kunnen zijn. Nader onderzoek moet dat uitwijzen, zei Nett onlangs op een bijeenkomst in Nederland over methoden om de olifant in toom te houden.

Ian White, beheerder in het Krugerpark met elfduizend olifanten terwijl slechts plaats is voor zo'n 7500, stelde op de bijeenkomst in Nederland dat afschot nu de enige oplossing is.

De Nederlandse wetenschappers zijn het met hem eens. Toch zien ze een mix van afschot en anticonceptie wel als de mogelijkheid voor de toekomst.

Meer over