Digitale puinhoop

DE MEDIA berichten voortdurend slecht nieuws over internet en e-business. Die stemming zal wel weer omslaan, want het nieuwe medium internet is wel degelijk een revolutie....

Ad Lagendijk

In de wetenschap is deze digitale omwenteling zich in ijltempo aan het voltrekken. Het grootste deel van het wetenschappelijke communicatie-proces verloopt nu via email en het world-wide-web.

En dat heeft grote consequenties. Als wetenschappelijke bibliotheken zich niet aanpassen, worden ze overbodig. Papieren versies van tijdschriften zijn aan het verdwijnen. Met boeken zal hetzelfde gebeuren. Het bestaan van commerciële uitgeverijen als Reed Elsevier en Kluwer staat op het spel.

De laatste twintig jaar is er bij wetenschappers een diepe haat ontstaan jegens de eigenaren van commerciële tijdschriften. In een tijd van voortdurende bezuinigingen bleven die uitgeverijen gruwelijke prijsverhogingen doorvoeren, tot genoegen van hun aandeelhouders.

Wanneer de American Physical Society een vergelijkend prijsonderzoek publiceert van wetenschappelijke tijdschriften dat in het nadeel uitvalt van de commerciële ondernemingen, wordt dit respectabele Amerikaanse genootschap jaren achtervolgd door gigantische juridische claims van het commerciële Gordon and Breach.

Door de digitale ontwikkelingen zijn veel traditionele diensten van de wetenschappelijke uitgeverij niet meer nodig. De tijd is gekomen dat de wetenschappers kunnen terugslaan. En ze doen dat verschrikkelijk hard. Zo hard dat uitgeverijen bang aan het worden zijn.

De nieuwste vijandelijkheden betreffen een petitie waarin vele wetenschappers, van voornamelijk biologische richting, verklaren dat zij tijdschriften die niet aan hun eisen voldoen, gaan boycotten. Hun belangrijkste eis is dat zes maanden na publicatie van een wetenschappelijk artikel die informatie via internet voor iedereen gratis toegankelijk moet zijn.

Ik zie helemaal niets in een monopolistische database die gratis is. Dat wordt op de duur een puinhoop.

De dreigende boycot door de naïeve biowetenschappers kan gemakkelijk gebroken worden. Tot nu toe worden de onderzoekers die de kwaliteitscontrole uitvoeren voor wetenschappelijke tijdschriften hiervoor niet betaald. Als je voor het schrijven van tien zinnen tekst, opgesteld in de tijd van de baas, duizend gulden kan krijgen van een uitgeverij, worden principes snel overboord gezet. Kapitalisme is een ijzersterk systeem.

Wetenschappers zwelgen in hun digitale macht. En ze slaan door. Psycholoog Stevan Harnad uit Southampton gedraagt zich als een inquisiteur. Hij schrijft vele ingezonden brieven en artikelen waarin hij uitweidt over de slechtheid van de commerciële uitgeverijen. Ik heb naar de publicatielijst en citatiescore van deze invloedrijke fanaticus gekeken. Hieruit blijkt dat zijn haatcampagne zoveel van zijn tijd vergt dat er voor zijn eigenlijke werk als onderzoeker weinig meer over blijft.

Mocht de strijd tegen de uitgevers blijven doorwoeden, dan zullen de niet-commerciële uitgeverijen de dupe worden.

De oplossing is dat degenen die de artikelen schrijven, betalen. Dan zijn we terug bij af. Dat systeem werd in de jaren zeventig van de vorige eeuw gehanteerd door de niet-commerciële uitgevers.

Wetenschappelijke instellingen van rijke landen moesten dan een paar duizend gulden betalen om een artikel van hun werknemers gepubliceerd te krijgen.

Uit zuinigheidsoverwegingen werd Nederlandse wetenschappers regelmatig verboden om in die tijdschriften te publiceren. Menigeen deed het toch en tekende zonder schaamte de verklaring dat Nederland een ontwikkelingsland was.

Veel principes hebben wetenschappers nooit gehad.

Meer over