Diëten!

De meeste goede voornemens zijn met de komst van de eerste winterkou alweer bevroren. Tijd dus voor afslankboeken die niet in diëten geloven en wél in lekker eten.

De (w)etenschap: Wilskracht is een illusie

Eet mij. De psychologie van eten, diëten en te veel eten

Asha ten Broeke en Ronald Veldhuizen (Maven Publishing)

Tags:

Eetwetenschap, psychologie, eetbeslissingen, oertijd, jojoën, spaarstand, slow dieet, dik DNA, stoplichtstickertjes, Paul Rosenmöller

Motto:

'Overal om ons heen is vet en zoet.'

Elk pondje gaat door 't mondje. Geliefd mantra van dunne mensen. De dikken hebben hun gewicht echt aan zichzelf te danken, vinden de dunnen. Maar de vraag is, zeggen wetenschapsjournalisten Asha ten Broeke en Ronald Veldhuizen, 'Waarom eten sommige mensen te veel? Waarom verbranden ze te weinig?' In Eet mij komt de wetenschap aan het woord. Met om te beginnen meteen het belangrijkste uitgangspunt van het boek: 'Overal om ons heen is vet en zoet. In elke kiosk, stationswinkel, bij elk benzinestation.' Ten Broeke/Veldhuizen: 'Zonder erbij na te denken, nemen we bijna tweehonderd eetbeslissingen per dag, waarvan slechts vijftien bewust. Maar je kunt er donder op zeggen dat voedselfabrikanten en supermarkteigenaren wel over die beslismomenten hebben nagedacht. Voor bedrijven als McDonald's, Unilever en Albert Heijn is het van levensbelang dat ze ons ertoe aanzetten om zo veel mogelijk te consumeren.' Supermarkten weten wel hoe dat moet. Een kopje koffie tijdens het kopen, doet meer kopen. Meer keuze doet meer kopen. En driekwart van de wekelijkse aanbiedingen uit vet en zoet laten bestaan, werkt ook heel effectief.

De schrijvers van Eet mij hangen de bekende theorie aan dat de mens nog steeds is ingesteld op overleven in de oertijd. Toen was het zo belangrijk om het schaarse zoet en vet binnen te krijgen, dat we nog steeds niets liever willen. Onderzoek wijst uit dat de hersenen bij het eten van chocola, de ultieme combi van vet en zoet, 'oplichten als een kerstboom.' Daar komt bij dat we helemaal niet zo'n slim intern verzadigingssysteem hebben. De hersenen overrulen de maag met gemak. Eten zien is eten willen, ook al had je allang geluncht.

Of zoals de Amerikaanse hoogleraar voedingspsychologie David Levitsky zegt: 'De wetenschappelijke bevindingen zijn glashelder. Wie de illusie wil geloven dat we in deze omgeving vol verleidingen ons eetgedrag met vrije wil kunnen beheersen, stelt de mensheid willens en wetens bloot aan een meedogenloos spervuur van eetprikkels die ons dik maken.'

En dan nog iets: diëten helpen niet en jojoën bestaat. 83 procent van de diëters heeft er na een paar jaar meer kilo's bij dan voor het begin van het dieet. Hongeren zet het lichaam in de spaarstand en houdt die spaarstand voor de zekerheid maar even jaren aan. Dus je moet steeds minder eten om af te vallen. Sommigen zeggen dat alleen een 'slow dieet' kans maakt. 200 calorieën per dag minderen, 2 kilo afvallen. In een jaar.

Hoe kan het dan dat er toch nog slanke mensen bestaan? Kwestie van genen. De een komt van hetzelfde aantal calorieën meer aan dan de ander. Ten Broeke/Veldhuizen: 'Dat is geen smoes. 'In Auschwitz was ook niemand te dik', zeggen ze. Dat klopt. Maar in onze overvloedige omgeving maken genen het verschil. Genen bepalen wie dik wordt en onze omgeving bepaalt hoe dik.' Ook sociaal-economische status speelt een grote rol. Arme mensen zijn dikker. Zoet en vet eten is veel goedkoper dan gezond eten. Ten Broeke deed met 50 euro boodschappen volgens de richtlijnen van het Voedingscentrum. Ze kwam aan het eind van de week 8 euro tekort. Met friet en minder gezonde keuzes had ze het wel gered en een tientje overgehouden.

Wat te doen? De schrijvers pleiten voor de stoplichtmethode: een rood stickertje op vette en zoete producten, groen stickertje op groente en fruit. Dat maakt in elk geval onbewuste keuzes bewust. Intussen verschuilt de overheid zich achter 'convenanten', afspraken met het bedrijfsleven. Toen het Convenant Overgewicht in 2009 bij de viering van zijn vijfjarig bestaan constateerde dat overgewicht en obesitas waren toegenomen in plaats van afgenomen, durfde voorzitter Paul Rosenmöller toch nog te zeggen: 'We hebben veel bereikt op het gebied van aandacht en bewustwording.'

Dan maar doen wat je kunt doen als eenling: AH en Jumbo vragen de Dorakoekjes niet meer op ooghoogte te leggen, 's ochtends boodschappen doen, mét een lijstje, geen kinderen meenemen, en bij de kassa, hét impulsaankoopmoment, diep ademhalen, rustig je kar inspecteren en dan een pak Bastogne of roze koeken terugleggen.

De dunne dwarsligger: 'Verbied grote winkelwagens.'

Het dovemansorendieet

Maarten 't Hart (Arbeiderspers)

Tags:

Eetmemoires, gruttenbrij, laxeren, witbrood, Montignac, dieetdwang, vismens, vleeswaren, kiwi's, moestuin

Motto:

'Overal mag ik in bijten, mits ik daarvan flink ga schijten.'

Strikt genomen niet zo gloednieuw als de andere antisupermarkteetboeken. Schrijver Maarten 't Hart schreef zijn moestuinpleidooi al in 2007, maar sinds vorige week is Het dovemansoren in goedkope paperback te koop. Schrijver Maarten 't Hart heeft altijd 'verbijsterend' veel trek. Na een driegangenmenu kan hij nog moeiteloos een rijsttafeltje bij de Chinees wegwerken. Maar aan zijn nette aantal kilo's (76) verandert niets. Komt dat doordat hij vroeger altijd honger had en leed onder de 'schraalhanskookkunst' van zijn moeder? De 't Hartjes leefden op andijviesnot, gruttenbrij, broodpap (met vel) en bruine bonen met stroop. Een dieet waar je broodmager bij bleef, omdat je 'nu eenmaal minder vaak toetast als het onsmakelijk is.' En omdat er 'geen soesjes, spaghetti, spritsen, speculaasjes of saucijzenbroodjes' in de buurt waren. En dat is alleen nog maar lekkers met een s. Het dovemansorendieet bestaat uit 't Harts eetmemoires, maar ook uit zijn eetkennis als bioloog. Zoals hij zelf zegt: 'Op grond van eigen ervaringen en op grond van wat ik over deze materie heb gelezen, wil ik proberen een frisse, ongebruikelijke, dwarse, eigenzinnige kijk te geven op alles wat met eten en drinken en lozen en ontlasten te maken heeft.'

Maarten 't Hart vraagt zich in zijn tegendraadse, eloquente eetboek af waarom het drinken van water zo wordt bewierookt, of iemand met een moestuin langer leeft, en waarom diëten nooit over poepen gaat, terwijl laxerend voedsel toch zo fantastisch helpt om dun te blijven. Hij pleit voor een verbod op grote winkelwagens, spreekt zich uit over witbrood, 'nergens goed voor, alleen tegen zeeziekte', en weet het antwoord op zijn eigen vraag: 'Waarom houden mensen toch zo vast aan diëten?' 'Door de diepgevoelde behoefte van de mens aan dwingende voorschriften. Montignac met zijn precies uitgekiende, overigens ongefundeerde regels, waarbij bepaalde combinaties van voedingsmiddelen wel en andere juist niet mochten, kwam in ruime mate tegemoet aan dat verlangen naar scherp geformuleerde, maar ook geheimzinnige verbodsbepalingen.'

Voorts ziet hij met verdriet af van een boterham met oude brokkelkaas (zijn eerst woordjes waren 'ikke kaas'), omdat voedingsdeskundige Jaap Huibers hem vertelt dat je hartritmestoornissen van kaas krijgt, en werpt zich op als aartsvijand van vlezig broodbeleg: 'Al die ongezonde, veel te zoute vleeswaren waarin worstfabrikanten allerlei onderdelen van slachtdieren, tot longen, milten en kraakbeenkapsels toe, verwerken, moet je mijden als de pest. 't Hart: 'Wat verrukkelijk is: dunne schijfjes kiwi op de boterham. Ook al omdat zo'n kiwi ruimschoots voldoet aan de belangrijke eis die aan alle eten gesteld dient te worden, namelijk dat ze flink laxeert.' Hij houdt van zijn kiwi's, alsook van 'verpletterend lekkere mango's uit Mali', appels (met een rot plekje, dat zijn de besten) en peulvruchten. Van kikkererwten word je vruchtbaar en gelukkig en linzen, gestoofd in basilicum en gepureerde tomaten, 'je slikt je tong erbij in.'

't Hart gelooft niet in de veronderstelling dat wij nog steeds met dezelfde genen zijn uitgerust als de jagende oermens. Is deze theorie al bewezen? Is de theorie van de Britse bioloog Allister Hardy, dat we ergens tussen zee en land leefden en ons voedden met wier, mosselen, garnalen en vis, niet net zo aannemelijk? Wij floreren tenslotte op onverzadigde vetzuren, vis bekomt ons goed. Nog goed herinner ik mij dat A. den Doolaard kortaf 'elke dag een haring' antwoordde op Adriaan van Dis' vraag hoe het kwam dat hij, stokoud, nog zo gezond was.

'Het beste is natuurlijk', staat in Het dovemansorendieet, 'om ergens een lapje grond, een volkstuintje te bemachtigen, waar je zelf je groente en aardappels teelt. Verbouw van die Franse rattes, superaardappeltjes die in smaak met niets te vergelijken zijn. Of rozevalaardappeltjes. Kook ze in de schil. In het algemeen geldt dat wat je zelf teelt duizendmaal lekkerder is dan wat je uit welke winkel dan ook kunt halen.'

De eetgoeroe: 'De supermarkt is een warzone.'

Het gezonde lifestyleboek

Ivan Wolffers (Nieuw Amsterdam)

Tags:

Leefregels, gedragsverandering, diabetes 2, Lester Breslow, Mad Men, dikmakende omgeving, caloriebedrijven, soep, slaap, volkoren

Motto: '

Het komt dus niet allemaal vanzelf weer goed.'

Met lichte tegenzin werpt arts en gezondheidseducator Ivan Wolffers zich op als lifestylegoeroe voor een gezond leven. Er zijn al zo veel goeroes, maar omdat die veel te makkelijk roepen 'je kunt het', en 'pak de regie', voelt Wolffers zich geroepen om, wat sommige politici het eerlijke verhaal zouden noemen, te vertellen. 'Ik wil het positivistenfeestje niet bederven, maar ik weet na al die jaren wel hoe moeilijk gedragsverandering is.' Hij schetst rustig maar volhardend de paradox van het moderne leven. Op papier lijkt het simpel om zomaar tien jaar aan ons leven toe te voegen. Lester Breslow, de Amerikaanse gezondheidspromotor die vorig jaar op zijn 97ste overleed, zwoor bij zeven eenvoudige regels: zeven tot acht uur slaap, een paar keer per week dertig minuten bewegen, liefst wandelen, eet bescheiden en vergeet de weegschaal. Ontbijt altijd, eet op regelmatige tijden, drink geen alcohol of heel matig, rook niet. Breslow had ook een volkstuintje, toevallig of niet Maarten 't Hart? En de universiteit van Cambridge, waar elf jaar lang 20 duizend mensen voor een gezondheidsonderzoek werden gevolgd, kwam uit op slechts vier leefregels: Niet roken, een half uur per dag beweging, alcohol met mate, tenminste vijf porties groente per dag. Dat is 't. Klinkt als best te doen. Maar nu de weerbarstige praktijk. Die is dat maar 27 procent van de bevolking genoeg groente en fruit eet, en dat in 2050 de helft van alle mensen die na 2000 is geboren, diabetes type 2 zal krijgen. 'Op zich al vervelend', zegt Wolffers, 'maar diabetes zorgt op zijn beurt weer voor hartinfarcten, beroertes en kanker.'

Al dat 'verwennen' en 'genieten' doet ons namelijk geen goed. Wolffers: 'Bekijk een aflevering van Mad Men en je volgt eigenlijk de cursus 'Eenvoudige inleiding in de opkomst van de moderne lifestyle.' Rook Lucky Strike, drink whisky en maak er nog reclame voor ook.' Maar nog bepalender is, zegt ook Wolffers, onze ongezonde habitat. Hij is aanhanger van de oermenstheorie die stelt dat wij, ingesteld op vet en zoet, een 'mismatch' zijn met de 'uitermate dikmakende omgeving.' Ja, zo erg is het.

Wolffers: 'We hebben onze voeding uitbesteed aan bedrijven die de winstmarge zo groot mogelijk houden en het liefst zouden willen dat we steeds meer eten. 'We are in the business of calories', liet een vriendelijke medewerker van de voedingsindustrie me weten. Nog meer! En we eten al zo veel.' En de overheid (een minister die zo close is met de tabaksindustrie, hoe 'verbijsterend' is dat), 'toont bepaald geen moed en inzicht'. We zijn dus in deze war zone helemaal op onszelf aangewezen.

Het zal ongelooflijke inspanningen kosten om je tegen zo'n gezondheidsvijandige omgeving te wapenen, denkt Wolffers. Hij roept beheerst op tot burgerlijke ongehoorzaamheid in het klein. Weiger nog langer 'iets te consumeren dat je niet nodig hebt en win de controle terug over de basale onderdelen van je leven. Kook zelf, ga weer naar de groenteboer, plant sperziebonen - ze groeien snel en smaken heerlijk lichtzoet, eet meer groenten dan eentje, zit langer aan tafel, maak soep, soep vult, slaap langer (= minder honger), koop kleine borden en kleinere wijnglazen, maak zelf je eten klaar, eet volkoren, volkoren, volkoren. En: weet, dit is niet voor een paar weken, maar voor altijd.'

De dikke eetjournalist: Niet lijnen maar welgemoed koken

De dikke diëtist. Een pleidooi voor lekker koken

Marie Louise Schipper (Atlas Contact)

Tags:

Vetarm eten, Conny Vink, obesitas, magermaffia, minister Schippers, aardpeertjes, Michelle Obama, K3-chips, snoepen, 'eigen schuld', weerbaar

Motto:

'Obesitas is een chronische ziekte die niet met een dieet valt te bestrijden.'

Als meisje lijnde Marie Louise Schipper al. Vetarm, light, knäckebrod met rookvlees, bleuh. Ze kent alle dieetkneepjes inmiddels wel en veel resultaat heeft het niet gehad. Schipper, een van de schrijvers van de Volkskeuken in de Volkskrant, zegt in haar boek De dikke diëtist: 'Bij elkaar opgeteld heb ik ongeveer vijfentwintig jaar genoegen genomen met onvolwaardig, schraal of bewerkt eten. Vetarm koken is vrijwel nooit synoniem aan smakelijk.' En: 'Bovendien verdient de magermaffia grof geld aan overgewichtleed. Toen ik dat besefte, gooide ik het roer om. Ik sloot vriendschap met de groenteboer en werd baas in eigen pot en pan. Met schorseneer, pompoen en aardpeer kwam ik in een nieuwe wereld van smaken terecht, waardoor ik mij afvroeg waarom ik zo weinig van voedsel af wist.' Schipper begon daarbij ook het nieuws over obesitas en overgewicht op de voet te volgen: 'Ik dacht voorheen dat met een beetje wilskracht overgewicht wel te bevechten is. Nu weet ik dat obesitas een chronische ziekte is die niet met een vetarm of suikervrij dieet valt te bestrijden. Dat is een bitter feit.'

De dikke diëtist is Schippers uitwaaierende mengeling van journalistieke bespiegelingen, dieetmemoires (ze herinnert zich nog de sherrykuur, de komst van Becel, en Conny Vink, die zong 'Maak je niet dik, dun is de mode') en recepten. Want wat kun je anders doen dan welgemoed aan tafel met zelfgekookte aardpeertjes, rode kool met goudreinetten en kaneel, hongerstillende pepertjes, dieetvoer nr. 1, sla, maar dan gevuld met geitenkaas en peer, of falafel met lente-uitjes. Beter en lekkerder dan bitterballen.

Intussen stelt Schipper allerhande eetissues aan de orde. Ze wordt droevig van het boetekleed dat afvallers moeten aantrekken in televisieafvalshows, en ook van het verschijnsel maagband. Een minimaagje en nooit meer lekker kunnen eten, wat een straf. Ze vraagt zich af waarom hier geen Michelle Obama opstaat die voor tuintjes en groenten pleit. Ze inventariseert het overweldigende kindersnoepschap in de supermarkt: K3-chips, K3-negerzoenen, kabouter Plopcake, en voor de baby's al een dreumeskoekje van Nijntje. Schipper vraagt bij die gelegenheid aan Ton Baas, directeur van de Vereniging voor de Bakkerij- en Zoetwarenindustrie wat hij ervan vindt dat The Voice Kids door Haribo wordt gesponsord. Baas zegt: 'Marketeers zoeken altijd de grenzen op van de regelgeving, daar worden ze voor betaald.' Hij vindt dat Nederland 'best verstandig snoept' en dat 'overgewicht vooral een probleem is van lagere sociale klassen en allochtonen.'

'Waarom gaan we toch zo makkelijk voorbij aan het simpele gegeven dat overal en altijd ongezond, goedkoop voedsel te krijgen is?' verzucht Schipper. En waarom blijft de overheid maar geloven dat samenwerken met het bedrijfsleven verstandig is. Schipper: 'In 2005 sloten de overheid en het bedrijfsleven een convenant om obesitas in 2010 terug te dringen. In 2008 had dat nog niets geholpen. Toen sloten ze een nieuw (deel)convenant, JOGG, (jongeren op gezond gewicht). Voor de bedrijven die meedoen is JOGG een uitgelezen kans om het toekomstige overgewichtbeleid van de overheid mee te bepalen. De uiteindelijke verantwoordelijkheid voor vetzucht leggen zij, net als de overheid, geheel bij ouder en kind.' Minister Schippers van Volksgezondheid schreef in de landelijke gezondheidsnota in 2011: 'Niemand wil in een maatschappij leven waarin verboden en geboden op voedsel gelden. Kinderen moeten weerbaar worden en dat is de taak van de ouders.'

Schipper brengt ook nog een confronterend bezoek aan de obesitaskliniek in Hilversum, waar behandelend kinderarts Olga van der Baan haar uit de droom helpt: 'Bij obesitas denken de meeste mensen dat het 'eigen schuld is en dat het overgaat als je een dieet volgt. Dat is niet zo. Obesitas is blijvend. 10 procent van je gewicht afvallen en dat weten vast te houden, is al een hele prestatie voor volwassenen en kinderen met overgewicht.'

Schipper: 'Dat wat je zelf hebt opgegeten is weliswaar je eigen verantwoordelijkheid, maar dat de gevolgen zo hardnekkig zijn, had ik me tot dan toe niet gerealiseerd. Van der Baans verhaal staat haaks op de missie van afslankgoeroes die claimen dat blijvend gewichtsverlies makkelijk te bereiken is - als je maar wilt.'

Inmiddels met zijn De voedselzandloper doorgestoten tot de top-10 van de Nederlandse bestsellerlijst. Zat al in Vlaamse talkshows om zijn standpunten te verdedigen. Verburgh lijkt niet zomaar de zoveelste dieetgoeroe, maar een jonge Belgische arts met een missie: de wereld laten weten welk eten de mens ziek en vooral oud maakt. En dat zijn: suiker, brood, rijst, pasta en melk. Verburgh staaft al zijn bevindingen uit den treure met gerenommeerd wetenschappelijk onderzoek en stelt dat met zijn eetregels diabetes 2 te genezen is. Die regels: Ga uit van groente, fruit, noten, peulvruchten en paddenstoelen, voeg een klein beetje vlees toe en wees niet bang voor vet. En Verburgh zweert bij een havermoutontbijtje. Havermout is de nieuwe eierkoek.

V selecteerde er vier.

De paleo's, volgers van het oermensdieet, ruim baan voor vlees en vet, zijn nog steeds in opkomst. In Amerika gaan de paleoboeken als warme broodjes. Al zijn broodjes verboden. Granen zijn helemaal nergens goed voor, zeggen de paleo's. Invloedrijk, streng boek in deze hoek is: It starts with food van Dallas en Melissa Hartwig. Zij prediken vlees, maar dan wel van koeien die gras hebben gegeten, eitjes, boter en cashewnoten. En groente: 'Eet groente. En dan zeg jij, ja maar ik houd niet zo van groente. Dan zeggen wij, DAT KAN ONS NIETS SCHELEN. Stop met zeuren en eet nou eindelijk eens je groenten.'

undefined

Meer over