Die slechte man moet weg

Hoe leg je een 4-jarige uit waar het conflict in Irak om draait? Laat je kinderen naar tv-beelden van de oorlog kijken?...

door Bart Jungmann

Terwijl de rijst en de centrale verwarming tevreden pruttelden, vroeg het 4-jarige zoontje opeens of er oorlog zou komen. Dat was ruim een week geleden. Ajax moest nog de kwartfinale van de Champions League halen en aan tafel was de oorlog niet ter sprake gekomen. Toch leken zijn ogen al vol van het naderende onheil.

In een poging de kinderziel te sparen, de nuance niet te verliezen en toch begrijpelijk te blijven, verstrikte vader zich in zijn eigen zinnen. Dat werd een hutspot van Jip, Janneke en Wouter Bos.

Nee, het werd geen oorlog. Ja, het werd wel oorlog, maar gelukkig heel ver weg. Daar woonde een slechte man en die had ruzie met een andere man. Ja, dat was de goede man. Nee, dat was ook een slechte man, maar niet zo slecht als die andere man. In elk geval, die twee mannen wilden met elkaar oorlog voeren en dat was heel fout, maar. . . Hebben jullie het daar op school nog niet over gehad?

Hoe zou kinderboekenschrijfster Floortje Zwigtman dat aanpakken? 'Kinderen begrijpen zoiets al snel verkeerd, dus ik zou het heel erg versimpelen. Ik zou teruggaan naar een situatie die ze kennen, van school of gezin, en aan de hand daarvan het begrip oorlog uitleggen.' Eén ding zou ze zeker niet zeggen: dat oorlog fout is. 'Want dat maakt oorlog alleen maar gaaf.'

Zwigtman won vorige week zaterdag de Gouden Uil voor haar boek Wolfsroedel. Dat gaat onder meer over een oorlog in middeleeuws Roemenië. Zwigtman vindt dat je grote thema's niet uit de weg moet gaan. Ze kunnen kinderen een houvast bieden voor later. 'Veel kinderen groeien zo stuurloos naar de volwassen wereld toe. Alleen de laatste trends en het uiterlijk zijn van belang.'

Hoe zou gezinstherapeute Gitty Feddema het aanpakken? 'Het belangrijkste is dat je een rechtstreeks antwoord geeft en daaraan niet een heel verhaal toevoegt. Volwassenen hebben de neiging veel te breedsprakig te zijn, zogenaamd omdat een kind recht heeft het allemaal te weten. Onzin. Als een kind vraagt of het een snoepje mag, is het ja of nee. Je moet niet dat snoepje geven en een verhaal afsteken over hoe slecht het is voor de tanden. Dat hoort een kind niet eens.'

Ook Feddema zou het naderend onheil verplaatsen naar de leefwereld van het kind. Het begrip oorlog komt daarin namelijk niet voor. Oorlog is iets van volwassenen en, als ze het eerlijk mag zeggen, vrijwel exclusief van mannen. 'Ik zou uitleggen dat oorlog net zoiets is als ruzie en als twee landen ruzie hebben, noem je het oorlog.'

Eén ding mag een ouder zeker niet doen van Feddema: de vraag wegwuiven of zeggen dat het kind daarvoor nog te klein is. 'Kinderen voelen heel goed aan dat er iets aan de hand is. Onderschat ze niet. Ze zijn zo sensitief, ze voelen meer dan dat ze begrijpen.'

Feddema heeft boeken geschreven over opvoeding. Haar tweede, En als we nou weer eens gingen opvoeden, is met tien drukken uitgegroeid tot houvast van menig ouder. Ze mag zich graag kernachtig uitdrukken. Anders gaat de essentie verloren.

Zo vindt Feddema het immoreel dat programmamakers het geweld op tv verdedigen door ouders verantwoordelijk te stellen. Die moeten er maar voor zorgen dat de knop om is. Onzin. 'Zíj zenden het uit, dus het is hun verantwoordelijkheid. Dat is net zoiets als wat je wel hoort na een verkrachting. Dat een vrouw aanleiding heeft gegeven omdat ze uitdagend gekleed was.'

Nu de oorlog in Irak een feit is, is de televisie al ruim een week zwanger van geweld. Ook het Jeugdjournaal kan er niet omheen. Maandagavond werden de vijf bevende Amerikaanse krijgsgevangenen getoond. Als dat voor de jongste kinderen een schok is geweest, mag dat de boodschapper niet worden aangewreven. 'Onze doelgroep begint bij een jaar of 8. Alles wat daaronder zit, valt onder de verantwoordelijkheid van de ouders', aldus een redacteur.

Die ouders zitten in een lastig parket. In hoeverre gaat hun nieuwshonger ten koste van het welzijn van hun nageslacht? Marcella Bremer en Abdel el Amraoui zitten daarom dezer dagen als scherpschutters voor de buis: de afstandsbediening permanent in de aanslag.

Als de oorlog zich van z'n gruwelijkste kant laat zien, moet er ogenblikkelijk gezapt kunnn worden. Zo keek de familie Bremer dinsdagmorgen naar het journaal van negen uur, maar toen er body bags in beeld kwamen, verhuisden ze meteen naar de vrolijke huiskamer van de Tweenies. Het zijn verwarrende tijden.

Bremer heeft drie zoons van wie de oudste zich bewust is geworden van een leven buiten het schoolplein. De 7-jarige Tijmen leerde de echte wereld kennen op 11 september 2001. De terroristische aanslagen in New York en Washington zijn voor veel kinderen een schok geweest, waarschijnlijk groter dan de oorlog in Irak nu is. Bij de Opvoedwinkel in Zaandam hingen toen de ramen vol met kindertekeningen. Nu is daar weinig te merken van de strijd tegen Saddam, aldus medewerkster Zakena Azaguag.

Feddema vindt dat vanzelfsprekend. 'Deze oorlog zien we al maanden aankomen. Het is net als met naderend onweer. Dan schrik je niet van een harde klap. Ook volwassenen waren helemaal van de kaart toen de Twin Towers instortten. Dat voelen kinderen aan. Veel informatie wordt op die leeftijd non-verbaal overgedragen. En voor kinderen is niets zo belangrijk als de wetenschap dat ze veilig zijn, dat ze beschermd worden.'

Toch waren de aanslagen een stuk gemakkelijker uit te leggen, zegt Marcella Bremer. Goed en slecht waren eenvoudig te onderscheiden en zo ziet het er nog steeds uit op het schoolplein. Osama bin Laden ('die is van chocolade') is de spreekwoordelijke bad guy geworden. Maar kennelijk voelt Tijmen aan dat zijn ouders nu geen partij kunnen kiezen. De afkorting VS staat voor Verenigde Sukkels.

Het verloop van de oorlog is een pedagogische valkuil, vooral voor ouders van jongetjes. De ongehinderd oprukkende tanks prikkelen de fantasie, de bombardementen op Bagdad doen niet onder voor de opwindende animatie van computerspelletjes. Vader kon moeilijk beweren dat oorlog in het echt geen lolletje is. En toen het er echt op aankwam, bleek de werkelijkheid te rauw om kinderen wijzer te maken.

Volgens Feddema moeten ouders de oorlog niet in de opvoeding betrekken. 'Soldaatje spelen heeft niets met de werkelijkheid te maken en agressie is bij kinderen een explosie van frustratie. Het is helemaal niet gericht op een persoon. Je denkt toch niet dat een kind het meent als hij roept dat zijn vader dood moet? Het is een impulsieve reactie omdat hij iets niet gedaan krijgt.'

Abdel el Amraoui gebruikt de afstandsbediening om zijn 5-jarige dochter Amelia nog even in het ongewisse te laten. Zolang zij niet over de oorlog begint, doet hij dat ook niet.

Volgens Feddema geven kinderen zelf aan wat ze willen weten. Dat heeft niets met leeftijd te maken. 'Pas als ze gaan vragen waarom die mensen niet aardig voor elkaar zijn of waarom ze oorlog maken, is het tijd daarop in te spelen.'

El Amraoui zal dat zeker doen en niet, zoals zijn vader deed bij hem, Amelia afschermen van de boze buitenwereld. Veel Marokkanen en Turken van de tweede generatie zijn op die manier opgegroeid. Zakena Azaguag, net als El Amraoui van Marokkaanse komaf: 'Al het nieuws hoorde je op school. Bij ons thuis was het nieuws alleen bestemd voor volwassenen.' Haci Karacaer, voorzitter van de Turks-islamitische organisatie Milli Görüs: 'Ik ben opgegroeid in een milieu waarin je pas serieus werd genomen als je in militaire dienst was geweest.'

Karacaer heeft een nog in zalige onwetendheid verkerende baby, maar zodra de leeftijd des onderscheids is bereikt, zal hij haar meteen serieus nemen. 'Ik vind dat kinderen al op jonge leeftijd moeten weten wat er speelt in de wereld.'

De noodzaak daarvan zag Karacaer vorige week zaterdag in Amsterdam bevestigd tijdens de demonstratie tegen de oorlog in Irak. Het spreekwoordelijke groepje k-Marokkaantjes had aan een middelvinger genoeg om zijn mening over Bush en zijn 'zionistische handlangers' te ventileren. 'Als die jongens al op jeugdige leeftijd waren begeleid in hun meningsvorming, zouden ze nu voor rede vatbaar zijn.'

In de klas van het 4-jarige zoontje is de oorlog in Irak inmiddels aan de orde gekomen. Dit is de les die hij eruit heeft getrokken: de slechte man moet wegwezen en de minder slechte man moet opzouten. Dat is Jip, Janneke en Wouter Bos in één zin.

Meer over