'Die pion stond gewoon in de weg'

'Schaken is gymnastiek van de geest.' Jarenlang prijkte dit citaat van Lenin bij menige schaakclub in de Sovjet-Unie aan de wand....

Jan Joost Lindner

Schaken was van meet af aan van groot gewicht in de Sovjet-Unie. De partij zag het spel als een zaak van internationaal prestige. Spelers konden er (als filmsterren) roem, bezit en tal van voorrechten mee verwerven. Bovendien schonk het de spelers een vorm van 'waarheid' die elders in deze huichelachtige samenleving bijna niet meer te vinden was. Schaken werd zo een vlucht in een mooiere, zuiverder wereld.

In 1992 schreef Genna Sosonko een lijvige necrologie over de oud-wereldkampioen Michael Tal in het internationale schaakblad New in Chess. Het werd een ontroerend portret, mede doordat de auteur Tal zo goed had gekend. Ze speelden talloze vluggertjes, waarvan Tal de meeste won, terwijl hij, in gierende tijdnood, uitriep: 'Calmness is my sweetheart.'

Fraai is ook een anekdote uit 1958, als de grote Michael Botwinnik streng aan de jonge Tal vraagt waarom hij een pion offert. Tal: 'Die pion stond gewoon in de weg.' Twee jaar later zou Tal Botwinnik de wereldtitel ontnemen.

Het prachtige portret van Tal opent de bundel Russian Silhouettes (New in Chess; ongeveer fl 55,-) met tien stukken van Sosonko, allemaal over de voormalige Sovjet-Unie. Het tweede stuk is de necrologie uit 1995 over Botwinnik, 'de patriarch'. Sosonko: 'Hij wist iets van schaken wat anderen niet wisten.' Ook hier veel persoonlijke herinneringen. Sosonko tekent de kampioen in heel zijn monumentaliteit. Diens kwalijker en al te heerszuchtige trekken komen elders in de bundel ruim aan bod.

Ontroerend zijn ook de stukken over schaaktrainers. Sosonko was er zelf een, voordat hij in 1972 naar Nederland vertrok, en hij kende zijn collega's goed. Vooral ook in hun vaderlijke toewijding aan de meest talentvollen die later grote (wereld)kampioenen werden: Spasski, Tal, Karpov.

Vooral curieus zijn Sosonko's gesprekken met Olga Capablanca, de Russische 'prinses' die weduwe was van de Cubaanse wereldkampioen uit de jaren twintig. Ze heeft veel mooie verhalen, maar de auteur wordt het wel moe te moeten horen dat 'Capa' in alles de beste was, ook in tennis en biljart.

Sosonko's bundel heeft gemiddeld een zeer hoog niveau en zal de kennis verrijken van bijna iedereen die ook maar een grein belangstelling voor schaakgeschiedenis heeft. De tragiek van de Sovjet-Unie en de schaakbegeestering van die periode komen elegant bijeen als je bijvoorbeeld bejaarden bij twintig graden onder nul in de parken ziet schaken.

Meer over