postuum

Die ene spotprent over Mohammed zou Kurt Westergaards verdere leven definiëren

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Toen zijn Mohammed-cartoon terechtkwam in het Midden-Oosten verloor Kurt Westergaard de controle over zijn leven. Voor de een was hij voortaan een doelwit, voor de ander een icoon.

De Deense cartoonist Kurt Westergaard was op nieuwjaarsavond 2010 op weg van de wc naar de woonkamer, toen een 28-jarige Somaliër die banden had met terreurbeweging al-Shabaab opeens met een bijl zijn achterdeur insloeg.

Het veiligheidsglas dat daar sinds een aantal jaren was geïnstalleerd na aanhoudende bedreigingen bleek niet stevig genoeg, waardoor Westergaard slechts een paar seconden had om te beslissen of hij naar de woonkamer moest rennen, waar zijn 5-jarige kleindochter zat, met als nadeel dat hij zou moeten vechten met de indringer, of stante pede terug moest vluchten naar de badkamer, die sinds hij beveiligd werd tevens dienst deed als ‘safety room’.

Hij koos voor optie twee en dat was achteraf bezien een slimme keuze, zei hij in 2010 tegen de Volkskrant. ‘Ik heb niet alleen mijn leven gered. Ik heb voorkomen dat mijn kleindochter een bloedbad heeft gezien, waarbij haar opa voor haar ogen zou worden afgeslacht. Want dat zou zijn gebeurd als ik het gevecht was aangegaan. Ik ben een oude man. Ik maak geen schijn van kans tegen een jongeman van 28 met een mes en een bijl.’

De Deense inlichtingendienst PET had de toen 75-jarige Westergaard al eens verteld dat terroristen meestal geen familieleden vermoorden. Die informatie bleek te kloppen, want terwijl de Somaliër met zijn bijl op de versterkte badkamerdeur inhakte en riep ‘We will get our revenge!’, schakelde Westergaard zijn beveiligers in die na de vijf ‘langste minuten uit mijn leven’ de Somaliër arresteerden en zijn kleindochter in veiligheid brachten.

Serieuze zorgen

Westergaard, die het eerste deel van zijn leven leraar en directeur was op een school voor gehandicapte kinderen, werkte in die periode al bijna dertig jaar als cartoonist voor de conservatieve krant Jyllans-Posten, de grootste van de drie landelijke ochtendbladen in Denemarken. Een aantal jaren daarvoor, rond de tijd dat het Internationaal Film Festival Rotterdam besloot de film Submission van Theo van Gogh en Ayaan Hirsi Ali om veiligheidsredenen niet te vertonen, waren er ook in Denemarken serieuze zorgen over de vrijheid van meningsuiting. Bijvoorbeeld toen een Deense kinderboekenschrijver er niet in slaagde een illustrator te vinden voor zijn boek over de profeet Mohammed.

De krant van Westergaard besloot een actie op poten te zetten, waarna twaalf cartoons in de krant verschenen. Een daarvan werd getekend door Westergaard: een tekening van de profeet Mohammed die in plaats van een tulband een bom op zijn hoofd draagt – volgens Westergaard een poging aan te geven dat steeds meer extremisten de ideeën van de profeet misbruiken als rechtvaardiging voor hun terreurdaden.

In eerste instantie baarde de krantenactie nauwelijks opzien, tot een aantal Deense moslimleiders de tekening een jaar later in het Midden-Oosten verspreidden en de vlam in de pan sloeg. Veel moslims voelden zich beledigd omdat Mohammed als terrorist werd afgebeeld, waarna er rellen uitbraken die oversloegen naar steden in Afrika en Azië en waarbij, volgens een schatting van The New York Times, rond de tweehonderd doden vielen.

Westergaard zelf kwam bovendien terecht op de dodenlijst van terreurbeweging al-Qaida en Pakistaanse moslims zetten een miljoen dollar op zijn hoofd, waardoor hij tot aan zijn dood dag en nacht beveiligd moest worden. Na een verijdelde aanslag in 2008 kreeg zijn vrouw, Gitte Westergaard, bovendien te horen dat ze niet meer welkom was op het kinderdagverblijf waar ze werkte – ouders zouden zich zorgen maakten over de veiligheid van hun kinderen – en een hotel waar de Westergaards tijdelijk waren ondergebracht, wilde dat ze zouden vertrekken met het oog op de veiligheid van de andere gasten.

Pensioen

Toen later ook de Somaliër met de bijl het huis van Westergaard binnendrong, werd hij door zijn krant twee maanden met verlof gestuurd. Toen dat verlof zonder overleg werd verlengd met nogmaals twee maanden – meerdere collega’s hem zagen als een gevaar voor hun eigen veiligheid – besloot de cartoonist, na 27 jaar tekeningen te hebben gemaakt voor de krant, met pensioen te gaan.

In alle jaren sindsdien werd gevreesd dat de cartoondiscussie uiteindelijk zou leiden tot Westergaards begrafenis. Zondag overleed de tekenaar op 86-jarige leeftijd in Kopenhagen, aan de gevolgen van een ziekte. De vrees werd niet bewaarheid, maar de discussie erover duurde tot zijn begrafenis.

Het bleek een discussie die ook in niet-moslimkringen driftig werd gevoerd. Veel mensen vonden zijn prenten smakeloos, en helemaal niet grappig, en hekelden kranten die ze bleven afdrukken. Zelf vond de cartoonist, die een vrouw en vijf kinderen achterlaat, dergelijke discussies altijd irrelevant. De vraag waar het volgens hem namelijk om zou moeten draaien, is niet of zijn tekeningen wel of niet grappig zijn. De enige relevante vraag is of hij, of welke cartoonist dan ook, het recht heeft anderen te kwetsen.

Het antwoord dat Kurt Westergaard tot zijn 86ste op die vraag gaf was een volmondig ‘ja’.

3x Westergaard na zijn carrière als cartoonist

Na zijn gedwongen pensioen in 2010 vloog Westergaard geregeld de wereld over om onderscheidingen in ontvangst te nemen, staatshoofden en nobelprijswinnaars te ontmoeten en lezingen te geven. Ook verscheen er verscheen een biografie over zijn leven, werd er een Kurt Westergaard Fonds opgericht, net als een jaarlijkse een Kurt Westergaard Prijs.

Journalistiek spotprenten maakte hij niet meer sinds 2010, wel veel aquarellen, die eigenlijk nooit lang op de plank bleven liggen. Zijn galeriehouder Erik Guldager omschreef dat ooit als ‘het Mohammed-effect’. ‘Laatst verkocht ik binnen een kwartier 24 werken. Ik krijg telefoontjes uit Australië. De prijs doet er niet toe, als ik er maar een opstuur.’

‘Het wachten is op de musical’, grapte Westergaard zelf in 2010 in de Volkskrant over die aandacht. ‘Het is surrealistisch soms. Ik ben een icoon voor de vrijheid van meningsuiting geworden. Ik ben deels de controle over mijn leven kwijt. Het is vergelijkbaar met wat er met mijn cartoon is gebeurd: daarover raakte ik de controle kwijt toen die in het Midden-Oosten kwam.’

Meer over