Deze week: Spinoza

Olaf Tempelman speurt naar boeken over eigentijdse fenomenen.

OLAF TEMPELMAN

'De idee van een enkelvoudig ding dat feitelijk bestaat heeft God als oorzaak, niet voor zover hij oneindig is maar voor zover hij wordt beschouwd als voorzien van een andere idee van een feitelijk bestaand enkelvoudig ding, waarvan God ook de oorzaak is voor zover hij voorzien is van een derde idee, en zo tot in het oneindige.' (Spinoza, Ethica II Stelling 9).

Spinoza leefde vier eeuwen geleden, maar lijkt populairder dan ooit. Zijn eigen tijd was hij ver vooruit. Zijn gedachtengoed, stellen vele bewonderaars, is relevanter dan ooit en sluit aan bij actuele discussies. Ik geloof dat graag. Maar of Spinoza's populariteit in de hand wordt gewerkt door lezers die voor het slapengaan een paar stellingen uit de Ethica verslinden, weet ik niet zeker. Spinoza's populariteit zou ook te maken kunnen hebben met het feit dat hij zich als complex en abstract denker bij uitstek leent voor duidingen door mensen van nu. Dat is een verschil met, bijvoorbeeld, een denker als Montaigne, die een eeuw eerder leefde maar zo direct en persoonlijk schreef dat het nog altijd Montaigne is die spreekt namens Montaigne.

Spinoza lijkt een bedrijfscomplex vol woordvoerders over zich te hebben afgeroepen. In de begin dit jaar verschenen roman Het raadsel Spinoza (Balans; € 19,95) van de Amerikaanse psychiater Irvin D. Yalom treedt de 17de-eeuwse denker op als een soort psychotherapeut-avant-la-lettre, die zijn patiënten behandelt voor hun angst voor een naar menselijk evenbeeld geschapen god. In de zojuist door Miriam van Reijen hertaalde en toegelichte Brieven over het kwaad (Wereldbibliotheek; € 19,90) leren we Spinoza kennen als een vroege neurowetenschapper en wegbereider voor Dick Swaab. Al in zijn uit de jaren 1664-1665 daterende briefwisseling met de 'zeer aanzienlijke heer' Willem van Blijenbergh beargumenteerde Spinoza dat er geen wetenschappelijk bewijs is voor het bestaan van de vrije wil.

Over seks zijn in het oeuvre van Spinoza geen concrete uitspraken terug te vinden, al was het maar omdat de filosoof dit aspect van het leven waarschijnlijk nooit in concrete zin heeft ervaren. 'Maar intussen blijkt Spinoza, de rationalist, verrassend sensuele aspecten aan de geestelijke activiteit te koppelen', stelt de Belgische filosofe Tinneke Beeckman in haar nieuwe boek Door Spinoza's lens (Pelckmans; ¿ 21,50). 'Vanuit een normatief standpunt, maakt Spinoza's naturalisme hem een buitengewoon open denker over seksualiteit.' Elders in het boek slaagt Beeckman er ook nog in Spinoza in verband te brengen met het eigentijdse fenomeen mindfulness.

Wie hierna Spinoza nog wil slijten aan zijn jonge kinderen, kan terecht bij Henk-Jan Hoekjen, auteur van FilosoWie (Gelderland; ¿ 11,95): 'Veel mensen waren helemaal niet blij met wat Spinazie zei.' Ook voor kinderen is het toneelstuk Spinazie Spinoza van de hand van Mariëlle van Sauers, dat wordt opgevoerd door toneelgroep Siberia.

undefined

Meer over