Reportage

Deze fabriek moet het Groningse gas doen vergeten (maar dat duurt nog even)

De nieuwe stikstofinstallatie van Gasunie bij Zuidbroek is de troef bij het definitief dichtdraaien van de Groningse gaskraan. Dat de oplevering met drie maanden is vertraagd, is daarom een fikse tegenvaller. Wat ging er mis? ‘We kregen de ene na de andere lockdown voor onze kiezen.’

Jurre van den Berg
De stikstoffabriek van de Gasunie in Zuidbroek staat tegen de verwachtingen in nog in de steigers.  Beeld Harry Cock / de Volkskrant
De stikstoffabriek van de Gasunie in Zuidbroek staat tegen de verwachtingen in nog in de steigers.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Tegen de drie kolossale koeltorens staan de steigers nog veertien verdiepingen hoog. ‘Die moeten over twee of drie weken weg zijn’, zegt Erwin Mollink gedecideerd. Hij is als projectdirecteur bij Gasunie eindverantwoordelijk voor de bouw van de stikstofinstallatie bij Zuidbroek. Een lasgeur komt uit de hal waar een van de grote compressoren wordt geplaatst. Wat vier jaar geleden nog weiland was, is nu het domein van kranen, betonplaten en kabelhaspels.

Gewerkt wordt er volop, door zo’n vijfhonderd bouwvakkers en installateurs uit alle windstreken. De trapleuningen bij de transformatorhal zijn met lichtslierten bekleed, zodat het werk ook in de avonden door kan gaan. ‘We werken nog net niet met 24-uurs-roosters, maar het scheelt niet veel’, zegt Mollink. Toch baalt hij flink. Want de klus komt niet, zoals was gepland, voor 1 april af. En dat heeft voor Groningen grote gevolgen. ‘We zijn behoorlijk in het nieuws geweest, kun je wel zeggen.’

Voor de Groningers, maar zeker ook voor de regering, kan de installatie niet snel genoeg in bedrijf gaan. De stikstoffabriek is dé troefkaart van het kabinet om de gaswinning in Groningen zo snel mogelijk te staken. Toen het kabinet in 2018 aankondigde de gaskraan definitief dicht te draaien, werd besloten tot de bouw. Kosten: 500 miljoen euro.

Groningse kwaliteit

Eenmaal in bedrijf kan hier per jaar 10 miljard kuub geïmporteerd gas, uit bijvoorbeeld Rusland en Noorwegen, worden omgezet in gas van Groningse kwaliteit. Dat is nodig, want Nederlandse fornuizen en cv-ketels branden enkel op (laagcalorisch) Gronings gas. Geïmporteerd gas is hoogcalorisch, met meer methaan. Door daar stikstof bij te mengen, ontstaat namaak-Gronings gas. ‘Dat hoeft dan niet meer uit Groningen gehaald te worden’, zegt Mollink.

- Beeld -
-Beeld -

Dankzij de stikstoffabriek zou de gaswinning in Groningen dit jaar verder verlaagd kunnen worden, van 7,8 naar 3,9 miljard kubieke meter. Maar: de installatie is niet op tijd klaar. Bovendien blijkt ook Duitsland dit jaar toch nog 1,1 miljard kuub Gronings gas nodig te hebben. Twee weken geleden, vlak voor aantreden van het nieuwe kabinet, had Gasunie de consequenties doorgerekend. Dit jaar is waarschijnlijk 7,6 miljard kuub gas uit Groningen nodig. Amper een vermindering, en dat wringt.

Een onwelgevallige erfenis ook voor de nieuwe staatssecretaris van Mijnbouw, Hans Vijlbrief (D66). Die kon maandag, op bezoek in Groningen, niet precies uitleggen waarom de bouw van de stikstoffabriek vertraagd is. ‘Dan moet ik speculeren.’ Erwin Mollink kan het wél uitleggen. ‘Ik kan nooit tegen alle emoties in dit dossier op. En ik kan de vertraging niet ontkennen. Maar wellicht kan ik met een toelichting enig begrip creëren.’

Gemene deler: covid

De lijst met complicaties is lang en doorkruist alle fasen van het bouwproces. De gemene deler is covid-19. De installatie bestaat uit twee delen: een fabriek waarmee stikstof uit de buitenlucht wordt gehaald, en een mengstation, waarin de stikstof aan het importgas wordt toegevoegd. Dat mengstation, gebouwd onder beheer van Gasunie, is al bijna een jaar klaar. ‘Dat staat te wachten.’ De voltooiing van de stikstofinstallatie, uitbesteed aan het specialistische bedrijf Air Products, met Ballast Nedam als onderaannemer, verloopt aanzienlijk minder voorspoedig.

Het aardbevingsbestendig ontwerpen van de installatie bleek al complexer dan gedacht. En toen brak begin 2020 de pandemie uit. De volledige afdeling van Air Products in India die met de berekeningen belast was, werd vanwege een lockdown naar huis gestuurd. Mollink: ‘Dat betekende een vertraging van meer dan drie maanden, de speling die we in de planning hadden.’ Het bouwen begon in februari 2020, drie maanden later dan gepland.

Het virus vertraagde vervolgens veel leveringen van materiaal uit China, India, Italië en Frankrijk, soms met meer dan een half jaar. Door reisbeperkingen kon Gasunie bovendien weinig kwaliteitscontrole in buitenlandse fabrieken uitvoeren, waardoor pas bij levering in Zuidbroek gebreken bleken, met herstelwerk tot gevolg.

Ook de bouwplaats zelf werd geteisterd door corona. ‘We kregen de ene na de andere lockdown voor onze kiezen.’ De aannemers werken bovendien, uit kosten- en beschikbaarheidsoverwegingen, veel met buitenlandse arbeidskrachten, uit Polen en Oekraïne bijvoorbeeld. Zij wonen vaak samen, dicht op elkaar, wat uitbraken met meerdere besmettingen tot gevolg had.

‘Wat in de maatschappij gebeurde, hebben wij ook meegemaakt’, vat Mollink samen. Maar als de aanloop al zo moeilijk was, is er dan niet te laat gewaarschuwd? ‘Er zijn altijd manieren om een achterstand weer in te lopen. Pas in november was duidelijk dat het ons echt niet ging lukken. Een paar dagen later heeft minister Blok de Tweede Kamer geïnformeerd over de vertraging.’

Transitieweg

Wie naar de bouwplaats rijdt, passeert een grote zonneweide met op de achtergrond een waaier van windturbines. ‘Transitieweg’, doopte de gemeente de toegangsroute met gevoel voor symboliek. Daar waar in Groningen de energievoorraad in het verleden voornamelijk onder het aardoppervlak zat, komt die in de toekomst bovengronds. Dat de stikstofinstallatie in Groningen gebouwd wordt, zegt Mollink, is overigens geen statement. ‘Hier komen nu eenmaal heel veel gastransportleidingen uit buiten- en binnenland bij elkaar.’

De bouw van de extra installatie bij Zuidbroek was in 2015 al aan de orde. Toenmalig minister Henk Kamp besloot toen dat het niet nodig was. Achteraf kun je concluderen dat als Kamp dezelfde ambitie als Wiebes had gehad om de gaswinning naar nul te brengen, de fabriek al twee jaar in bedrijf had kunnen zijn. Maar, verdedigt Mollink: ‘Destijds werd door het Staatstoezicht op de Mijnen de winning van 20 miljard kubieke meter gas uit Groningen veilig geacht. Dan zou deze installatie niets toevoegen.’

Hoog op de steigers bedekken de werklui het blinkende leidingwerk met isolatiemateriaal, op de begane grond bedekken rijplaten een wirwar van kabelgoten. ‘Zo’n 80 procent van het werk is gedaan’, schat Mollink. Het skelet is opgericht en de organen zitten op hun plek, maar de zenuwen en bloedvaten moeten nog aangesloten worden. ‘En allemaal tegelijkertijd, dat maakt het complex.’

De fabriek zal in juli of augustus klaar zijn, is nu het vooruitzicht. Maar is die dan niet snel overbodig? ‘Zo’n fabriek bouw je niet voor twee jaar’, zegt Mollink. Nederland mag dan klaar zijn met Gronings gas, van het aardgas zijn we nog niet af. ‘De ambities om Nederland aardgasvrij maken zijn groot, maar de praktijk moet nog uitwijzen hoe realistisch die zijn.’

Als Vijlbrief er inderdaad voor kiest dit jaar nog eenmalig 7,6 miljard kuub Gronings gas te winnen om de winterbuffers te vullen, zou de gaswinning uit Groningen in oktober op de spreekwoordelijke waakvlam kunnen, en over twee jaar helemaal gestaakt kunnen worden.

Wel is er één voorwaarde: dat er genoeg hoogcalorisch gas uit het buitenland geïmporteerd wordt. Met het geopolitieke steekspel rond de internationale gastransportleiding Nordstream 2 vanuit Rusland en honderdduizend militairen van Poetin aan de Oekraïense grens lijkt dat plots geen zekerheid. ‘Maar als er geen gas meer uit Rusland komt, hebben we in heel West-Europa een energiecrisis van ongekende omvang.’

Hoe werkt de stikstoffabriek?

Grote compressoren in de stikstofinstallatie zuigen buitenlucht (78 procent stikstof, 21 procent zuurstof) aan. Na filtering en koeling (tot minus 185 graden Celsius) wordt in drie 65-meter hoge koeltorens de stikstof van de zuurstof gescheiden, middels destillatie. De zuurstof gaat de lucht weer in, de geïsoleerde stikstof (180.000 kuub per uur) gaat door een pijpleiding van 50 centimeter doorsnee naar het mengstation. Daar wordt de stikstof toegevoegd aan geïmporteerd hoogcalorisch gas. Als het mengstation vol in bedrijf is, komt er per uur 1,35 miljoen kubieke meter namaak-Gronings gas het Nederlandse gasnet op. Dat is zoveel als het gemiddelde jaarverbruik van duizend huishoudens. Een unicum is het mengsysteem niet. In Ommen en Wierengermeer heeft Gasunie er al jaren een staan, met een nog grotere capaciteit.

Welke opties heeft Vijlbrief om de gaskraan toch dichter te draaien?

De Tweede Kamer maande het kabinet deze week af te zien van extra gaswinning uit Groningen. Maandag, op bezoek in de provincie, beloofde staatssecretaris Hans Vijlbrief al te kijken naar mogelijkheden daartoe. Voor 1 april neemt hij een besluit. Maar veel opties heeft hij niet. De extra winning dit jaar is nodig om met goed gevulde opslagen aan de komende winter te beginnen. Daardoor resten twee scenario’s: nu door de zure appel heenbijten of de extra winning uitspreiden over twee jaar. Maar dan verbreekt het kabinet de toezegging dat dit het laatste jaar is met reguliere gaswinning uit Groningen. Over de export naar Duitsland gaat Vijlbrief in gesprek met zijn Duitse ambtgenoot, maar premier Rutte temperde de verwachtingen al. Nog los van contractuele verplichtingen, de oosterburen in de kou laten zitten is voor hem geen optie. Duitse huishoudens schakelen bovendien al snel over van Gronings gas naar hoogcalorisch gas.

Meer over