Nieuws

Deze cruciale rechtszaak over inheemse landrechten houdt Brazilië in spanning

Inheemse Brazilianen wachten vol spanning op een uitspraak van het hooggerechtshof over landrechten. De grenzen van honderden inheemse leefgebieden staan op het spel.

Het protest van de Xokleng, onder de noemer ‘Strijd voor leven’, is een van de grootste inheemse demonstraties in Brazilië ooit. Beeld REUTERS
Het protest van de Xokleng, onder de noemer ‘Strijd voor leven’, is een van de grootste inheemse demonstraties in Brazilië ooit.Beeld REUTERS

Een rechtszaak van de Xokleng, een inheemse gemeenschap uit de zuidelijke deelstaat Santa Catarina, is uitgegroeid tot het symbool van de confrontatie tussen de oorspronkelijke bewoners van Brazilië enerzijds, en de rechts populistische president Jair Bolsonaro en de machtige agrarische sector anderzijds. De zaak houdt de inheemse bevolking van Brazilië al maanden in spanning.

De Xokleng raakten in de afgelopen eeuw steeds meer land kwijt. Eerst moesten ze plaatsmaken voor Europese kolonisten, later werd hun grond door de staat verkocht aan tabaksboeren. Santa Catarina is veranderd in een rijke landbouwstaat vol witte boeren die afstammen van Duitse en Italiaanse migranten. De Xokleng gemeenschap eist het verloren land nu terug via Brazilië’s hoogste rechtbank.

Ze baseren zich daarbij op de grondwet van 1988, geschreven nadat de militaire dictatuur ten einde kwam, waarin staat dat inheemse Brazilianen recht hebben op de grond van hun voorouders. In de afgelopen decennia zijn op basis van die wet grote stukken land teruggegeven aan inheemse gemeenschappen, onder meer in de Amazone.

Wie heeft gelijk?

Maar volgens president Bolsonaro en de boeren – die de gebieden willen cultiveren – geldt de grondwet als ‘tijdgrens’: de oorspronkelijke bewoners moeten zich beperken tot de gebieden waarin zij leefden toen de grondwet werd geschreven. Onzin, stellen de Xokleng, er staat geen tijdsbepaling in de wet. Zo’n ‘smalle’ interpretatie, stellen hun juristen, zou juist het onrecht bestendigen dat hen in de decennia voor 1988 is aangedaan. Het hooggerechtshof moet nu bepalen wie gelijk heeft.

De uitspraak heeft precedentwerking voor tal van andere conflicten; er lopen momenteel zo’n achthonderd juridische kwesties rond inheemse landrechten. Inheemse belangenorganisaties keken eind juni dan ook vol spanning mee, toen de opperrechters zich voor het eerst opmaakten voor de stemming. Toen op 25 augustus de zaak werd hervat, hadden zeker zesduizend inheemse activisten uit alle hoeken van het land zich verzameld voor de rechtbank in hoofdstad Brasilia. De demonstratie onder de noemer ‘Strijd voor leven’ is een van de grootste inheemse protesten in Brazilië ooit.

‘Talloze groepen kunnen hun rechten verliezen’, zegt mensenrechtenadvocaat Gabriel Montelli, nauw betrokken bij de zaak van de Xokleng. Het zou, stelt hij, een volgende stap betekenen in de ‘vernietiging’ van de oorspronkelijke Brazilianen, wiens voortbestaan sinds de komst van de Europeanen vijf eeuwen geleden ‘continu is bedreigd’.

Race tegen de klok

De zaak is afgelopen woensdag opnieuw opgeschort, tot teleurstelling van de inheemse activisten. Die hadden de hoop dat het hooggerechtshof hen gelijk zouden geven, voordat een controversieel wetsvoorstel van de agrarische sector wordt behandeld in het parlement. Het hof dreigt nu terecht te komen in een race tegen de klok met de ‘ruralisten’ in het parlement.

Die groep parlementariërs wil een wet door het congres loodsen die expliciet het jaartal 1988 als tijdsmarkering moet verankeren. Een uitspraak in het voordeel van de Xokleng zou daarvoor een enorme juridische hobbel betekenen. Maar als de ruralisten de rechters te snel af zijn, maken zij goede kans een parlementaire meerderheid achter de wet te krijgen.

Intussen heeft het gedachtegoed van Bolsonaro, gericht op ontginning van de Amazone en andere dunbevolkte natuurgebieden, vergaande impact op de levens van inheemse Brazilianen. Aangemoedigd door de woorden van de president, dringen illegale goudzoekers steeds verder door tot het Yanomami-gebied diep in de Amazone, zei een van hun leiders Davi Kopenawa deze week tegen persbureau Reuters bij de protesten in Brasilia. Een rechterlijke uitspraak tegen de Xokleng zou die activiteit verder aanwakkeren, stelde het 65-jarige stamhoofd. ‘De machines zullen de huid van Moeder Aarde schrapen en haar verwonden.’

Meer over