'Design gaat over meer dan tafels en lampjes'

Guus Beumer..

Amsterdam Een designevenement waar geen nieuwe producten van de bekende Nederlandse ontwerpers worden gepresenteerd, alleen dat al maakt van Utrecht Manifest een buitenbeentje. En dan is het uitgangspunt van de derde editie van deze designbiënnale ook nog eens ‘een verkenning van het utopisch potentieel van het modernisme’, die radicale stroming uit de vorige eeuw die soberheid, functionaliteit en massaproductie tot dogma verhief. Duidelijk dus: bij Utrecht Manifest weegt de theorie zwaarder dan de praktijk.

‘We moeten maar eens af van de opvatting dat design altijd over tafels en lampjes moet gaan’, verklaart artistiek directeur Guus Beumer de eigenzinnige koers. ‘Ook sociale platforms en ideeën kunnen design zijn. En dan niet op de Dutch Designmanier, waarbij een stoel vooral een reflectie is op de stoel als gebruiksvoorwerp en niet iets om op te zitten. Nee, we richten ons op ideeën en netwerken die zich buigen over actuele vraagstukken als welvaartsverschillen, milieu of de multiculturele samenleving.

‘Utrecht Manifest wil het accent juist leggen op de maatschappelijke relevantie van design. Dit ‘social design’ is veel interessanter dan de rol van marketinginstrument die design nu veelal vervult.’ Om de urgentie van het thema te onderstrepen, verwijst Beumer naar de Architectuur Biënnale Rotterdam die nu wordt gehouden. ‘Onder de noemer Open City wordt daar verkend welke rol gebouwen en stedenbouwkundige plannen kunnen spelen in het versterken van de sociale cohesie van een samenleving.’

Toch opmerkelijk dat bij zo’n actueel thema wordt teruggegrepen op het verguisde gedachtengoed van het modernisme. In deze tijd, waarin ideologieën hebben plaatsgemaakt voor marktgericht pragmatisme, is de relevantie van deze rigide stroming op z’n minst omstreden. ‘Emancipatie van de onderklasse, het versmelten van kunst met het dagelijks leven en ongebreideld kapitalisme – al deze aspecten van social design zijn voor het eerst geformuleerd tijdens de opkomst van het modernisme. Denk aan de tuinsteden en de toegankelijke massaproducten van Bauhaus. Deze historische oorsprong van social design leggen we bloot met een tentoonstelling in het Centraal Museum. Het gaat dus expliciet níet over de esthetische relevantie van het modernisme.’

Een beter betere wereld – daaraan wil iedere ontwerper wel zijn bijdrage leveren. Het probleem is volgens Beumer ook niet een gebrek aan maatschappelijk engagement maar het gebrek aan mogelijkheden om social design te realiseren. ‘In de jaren zeventig was de verzorgende overheid de motor achter hervormingen van publieke initiatieven. In de jaren tachtig nam de markt de rol van opdrachtgever over. We zijn nu dus op een punt beland dat zowel de markt als de overheid geen invloed kunnen uitoefenen op social design. Maar wat dan wel?’

Dat de designbiënnale het eenduidige antwoord op deze vraag zal geven, die illusie koestert de artistiek directeur niet. ‘We verkennen mogelijkheden om social design in de praktijk te brengen. Studenten van de Design Academy Eindhoven en de kunstacademie in Utrecht reflecteren welke rol hun opleiding hierbij zou kunnen spelen. Onder leiding van de architecten Alfredo Brillembourg en Hubert Klumpner van Urban-Think Tank worden bewoners van de Utrechtse wijk Hoograven uitgenodigd om zelf verbeteringen aan hun woonomgeving aan te brengen. Zo fungeert Utrecht Manifest als een netwerk van ideeën en is zelf ook social design.’

Meer over