'Derde Weg' ligt links van het midden ANTHONY GIDDENS MAAKT KORTE METTEN MET DE NATIONALE STAAT

DE INTRODUCTIE van de 'Derde Weg' door de Britse premier Tony Blair en de Amerikaanse president Bill Clinton kon rekenen op een nogal lauwe ontvangst....

HANS WANSINK

Niet bekend

Sceptici wijzen erop dat er in de centrum-linkse regeringen van de VS en Europa weinig gemeenschappelijks valt te ontdekken. Terwijl, bijvoorbeeld, de verzorgingsstaat in Groot-Brittannië allang gesaneerd is, moet in Duitsland de afslanking nog beginnen. Omgekeerd is Duitsland, mede onder invloed van een sterke groene beweging, veel verder met het invoeren van ecologische maatregelen dan het aan milieubewustloosheid lijdende Engeland.

Toch miskennen de sceptici dat links in de hele westerse wereld een doorbraak heeft weten te bewerkstelligen naar het establishment, naar de gezeten burgerij en het bedrijfsleven. Dat is opmerkelijk, want sociaal-democraten werden tot voor kort gezien als losers, die zich schuilhielden in de bureaucratieën van de non-profitsector en het contact met de dynamische grotemensenwereld definitief hadden verloren.

Dat links nu toch allerwegen serieus wordt genomen, bewijst in ieder geval twee zaken. In de eerste plaats dat de sociaal-democraten hun oude, marxistische en keynesiaanse veren hebben afgeschud en het electoraat over de volle breedte weten te overtuigen van hun geloofwaardigheid als solide beheerders van de sociale markteconomie. Ten tweede dat de overtuigingskracht van nieuw rechts - een innerlijk tegenstrijdig mengsel van economisch liberalisme en cultureel conservatisme - aan ernstige inflatie onderhevig blijkt.

De Britse socioloog Anthony Giddens merkt echter in zijn 'discussiebijdrage', zoals hij zijn boekje The Third Way noemt, terecht op dat theorie bij de praktijk achterblijft: 'Beroofd van hun oude zekerheden improviseren de linkse regeringen hun beleid.' Het gevoel voor richting is zwak, de doelstellingen ongearticuleerd.

Zoals wel vaker in de geschiedenis van de socialistische beweging spelen de sociaal-democraten de rol van wat de Fransen noemen un séducteur jusqu'au bord du lit, een minnaar die op de rand van het bed de moed verliest. De macht in Europa is hen in de schoot geworpen, maar ze weten er niet goed raad mee.

Onder de 'Derde Weg' verstaat Giddens een denkraam dat de sociaal-democratie beoogt aan te passen aan een wereld die de laatste dertig jaar fundamenteel is veranderd. Deze verandering op wereldschaal vraagt een nieuw 'management'. Maar de politiek kan haar vermogen tot inspiratie slechts herwinnen, betoogt hij, wanneer zij vervuld is van idealen.

Idealen zijn leeg, wanneer ze losstaan van realiseerbare mogelijkheden. De route die moet leiden naar een herleving van het politieke idealisme, is een derde weg, omdat de nieuwe manier van ontwikkelen van beleid zowel de klassieke sociaal-democratie als het neoliberalisme achter zich laat.

Giddens, sinds kort directeur van de London School of Economics and Political Science, is een energieke socioloog die jarenlang in Cambridge doceerde. Hij is oprichter van Polity Press, de uitgeverij in Oxford waar de sociologie als diagnose-van-de-tijd wordt gepraktiseerd. Samen met Ulrich Beck, hoogleraar sociologie in München en beroemd geworden met zijn conceptie van de 'risicomaatschappij', maakte Giddens een einde aan de postmoderne malaise waarin de maatschappijtheoretische reflectie was beland.

Beck en Giddens typeren de hedendaagse maatschappelijke werkelijkheid als 'reflexieve modernisering'. Bevrijd van allerlei materiële, sociale, historische en mentale ballast en belemmeringen en geholpen door nieuwe wetenschappelijke inzichten is de mens meer dan ooit in staat zich in grote onafhankelijkheid te bezinnen op de gevolgen van zijn handelen. Tradities en conventies zijn onderwerp van voortdurende ondervraging; vormen van samenleven die vroeger vanzelfsprekend waren, zijn nu object van permanente onderhandeling en discussie. Experimenteren wordt onderdeel van het dagelijks leven. Ook het eigen lijf wordt niet langer als noodlot geaccepteerd, maar als maakbaar gezien.

Natuur, in zijn oorspronkelijke betekenis van een buiten de invloed van mensen staande zelfstandige factor, bestaat niet meer. Natuur is een beleidsterrein geworden, met alle ecologische risico's van dien. Het vermijden van deze risico's maakt internationalisering en democratisering van het politieke proces noodzakelijk.

In 1994 ondernam Giddens een gedurfde - en geslaagde - poging om uit zijn analyse van de samenleving politieke conclusies te trekken. Zijn originele studie Beyond Left and Right maakte hem in één klap tot de goeroe van Tony Blair en zijn New Labour. Om tot een nieuwe 'radicale politiek' te komen moeten de positieve kanten van zowel het liberalisme als het filosofisch conservatisme op waarde worden geschat.

De beslissingen die we in ons directe, maar ook in het maatschappelijke leven moeten nemen, vallen voor het overgrote deel buiten het formele politieke systeem. Dat betekent volgens Giddens niet dat de politiek en de publieke moraal als zodanig irrelevant geworden zijn, integendeel. Maar de nationale staat heeft zijn dominante positie voorgoed verloren. Onze dagelijkse activiteiten worden steeds meer beïnvloed door gebeurtenissen aan de andere kant van de wereld. In deze wereld van verstandige, slimme mensen kan de staat zijn burgers niet langer als onderdanen tegemoet treden.

De 'radicale politiek' van vier jaar geleden heet nu bij Giddens de 'Derde Weg'. Het boekje wemelt van formuleringen als 'geen gezag zonder democratie', 'geen rechten zonder plichten', 'superstaat noch vrijhandelszone', 'verantwoord risico nemen' of 'evenwicht tussen regelgeving en deregulering'. De 'sociale investeringsstaat' moet een 'nieuwe gemengde economie' stimuleren waarin sprake is van een 'synergie tussen publieke en private sectoren'.

De staat van Giddens is absoluut geen minimale nachtwakersstaat. Hij stimuleert zijn burgers een productieve werknemer te zijn, maar ook een goede opvoeder en bedachtzaam gebruiker van het milieu. De 'Derde Weg' van Giddens is een progressieve, sociaal-democratische weg, geen liberaal-conservatieve.

Zo heeft Giddens absoluut geen heimwee naar het traditionele gezin, maar houdt hij een pleidooi voor gelijkheid op emotioneel en seksueel terrein. Origineel is zijn voorstel om het huwelijk en de zorg voor de kinderen zodanig van elkaar los te koppelen dat het co-ouderschap na de scheiding gewoon doorgaat. Het alles-of-niets-huwelijk, stelt hij terecht, brengt meer ellende dan geluk met zich mee. Gehuwde en ongehuwde vaders ziet hij als achtergestelden die bij wet gelijke rechten en plichten ten opzichte van hun kinderen moeten krijgen.

In een interessant slothoofdstuk maakt Giddens korte metten met het nationalisme en de nationale staat. De staat heeft geen duidelijke grenzen meer. Wie goed kijkt, ziet achter de horizon de contouren van een wereldregering opdoemen. De retoriek van de nationale soevereiniteit ontneemt het zicht op de explosieve groei van allerlei internationale overeenkomsten, samenwerkingsverbanden, Europese wetgeving, integratie en wereldburgerschap in de gedaante van milieu- en mensenrechtenorganisaties.

Giddens is een optimist. Immigratie ziet hij als een positief verschijnsel, want immigranten willen hard werken om een bestaan op te bouwen. De verspreiding van democratie en van arrangementen die de burgers meer bescherming bieden tegen de geselingen van de wereldmarkten, zal volgens hem onvermijdelijk blijken.

New Labour en de 'Derde Weg' zijn wat Giddens betreft absoluut geen lege hulzen. Maar dan moet het politieke gesprek wel veel meer internationaal worden gevoerd dan nu gebeurt - te beginnen op Europees niveau. Zeker voor postmoderne, linkse én rechtse zwartkijkers is Giddens' 'discussiebijdrage' heel stimulerend. Maar wie echt op zoek is naar inspiratie voor een nieuw wereldbeeld, moet zijn Beyond Left and Right ter hand nemen.

Hans Wansink

Anthony Giddens: The Third Way - The Renewal of Social Democracy.

Polity Press; 176 pagina's; * 29,05.

ISBN 0 7456 2267 4.

Meer over