'Denk niet: op tv moet je bijzonder doen'

Zondagavond nemen 'de grote vier', Rutte, Roemer, Samsom en Wilders, het voor het eerst tegen elkaar op, tijdens het tv-debat van RTL. Hoe belangrijk is dit debat? Wat zijn de risico's en wat de kansen?

Ruim twee weken voor de verkiezingen is de campagne als een ongetemd dier. De maandenlange voorbereidingen van de campagneteams ten spijt, niemand kan voorspellen hoe het zich gaat gedragen. Houdt het zich mak, of gaat het bokken en steigeren - met alle gevolgen van dien voor de verkiezingsuitslag?


Het televisiedebat, waarbij elke beweging en elk woord van de lijsttrekkers door meer dan een miljoen paar ogen wordt gevolgd, is daarom van het allergrootste belang, bezweren de campagneleiders van alle partijen. Want de inzet is in dit stadium hoog: tweederde van de kiezers is nog niet 'geland' bij een politieke partij. Die zwevende kiezers zullen hun keuze in deze laatste weken bepalen, met een piek in de laatste paar dagen.


Of het televisiedebat ook directe invloed heeft op het stemgedrag van de kiezer blijkt wetenschappelijk moeilijk vast te stellen. Maar dat de debatten in de voortdurende campagnestroom een prominente rol spelen, daarvan zijn wetenschappers overtuigd. Ook omdat sommige fragmenten blijven doorzingen in de media: meer nog dan de debatten zelf zijn de nabeschouwingen van invloed. Wie wordt er uitgeroepen tot winnaar, wie tot verliezer, welk beeld wordt steeds herhaald?


Zo werd Wouter Bos uitgeroepen tot winnaar van een debat in 2006 waarin hij Balkenende klem zette met de vraag: noem mij drie maatregelen die ten koste gingen van de hoge inkomens. Balkenende wist er niet één, maar op de voorpagina van De Telegraaf de volgende dag werd geschreven dat de CDA-lijsttrekker de X-factor had - dat had Henk Jan Smits van Idols uitgemaakt. In de peilingen steeg vervolgens het CDA; de PvdA zette een gestage daling in.


Het risico

'Events, dear boy, events', was het antwoord van de Britse minister Harold Macmillan (1894-1986) op de vraag van een journalist wat het meest waarschijnlijke scenario was om een regering omver te werpen. Ook voor politieke partijen in campagnetijd zijn incidenten het grootste gevaar.


Dat komt ook door de opzet van de Nederlandse debatten. Steevast heeft de debatleiding een sterk sturende rol, krijgen de lijsttrekkers een korte spreektijd en klagen kijkers achteraf dat ze inhoudelijk weinig wijzer zijn geworden. 'Sarkozy en Hollande debatteerden drie uur met elkaar. Dan krijg je een idee wat men vindt. Hier moet het spektakel zijn', zegt Tiny Kox, campagneleider van de SP. Ook bij de VVD zouden ze liever drie grote debatten over drie onderwerpen zien.


Nu zijn het meestal de incidenten die bij de tv-kijkers blijven hangen; een uitglijder heeft niet veel tijd nodig. In een dialoog van nog geen minuut met toenmalig RTL-presentatrice Mariëlle Tweebeeke, liet Balkenende zich in 2010 'u kijkt zo lief' ontglippen, nadat Tweebeeke doorvroeg over welke driepartijencoalitie het beste zou zijn voor de economie.


Beroemd is ook de afgang van de PvdA in 2002, in het debat met een onderuitgezakte Ad Melkert tegenover een breed grijnzende Pim Fortuyn. De PvdA-leider weigerde 'de komeet' te feliciteren met zijn glorieuze overwinning bij de gemeenteraardsverkiezingen. Aan zijn campagne viel daarna weinig meer te redden. De onverwachte sneer van Balkenende aan Bos, 'u draait en u bent oneerlijk' in het eerste radiodebat in 2006, heeft Bos de rest van de campagne met het imago van draaikont opgezadeld. 'Voor dat debat scoorde Bos beter dan Balkenende - hij was sympathieker, intelligenter, een betere leider. Na dat debat gleed hij af en ging Balkenende Bos voorbij', zegt Peter Kanne van marktonderzoeksbureau TNS NIPO.


De voorbereiding

De lijsttrekkers bereiden de debatten minutieus voor. Voor het tv-debat van afgelopen woensdag zaten CDA-leider Sybrand van Haersma Buma en zijn campagneleider Pieter Heerma de hele middag in de fractiekamer. Daarna vertrok Buma naar huis, om nog even rust te nemen. Dat is het recept dat elk campagneteam volgt: inhoudelijk beslagen ten ijs komen en uitrusten van tevoren.


'Wij laten niets aan het toeval over', vertelt Kees Verhoeven, campagneleider van D66. 'Je wilt precies weten wat de setting is, de onderwerpen, wie met wie, welke presentator doet wat? En we analyseren de tegenstander. Rutte is een goede debater, maar hij heeft wel wat uit te leggen: de recessie, dat zijn kabinet geen hervormingen heeft doorgevoerd. Roemer is een aardige man, maar inhoudelijk niet sterk. Daar probeer je op in te spelen.'


PvdA-leider Bos oefende het debat destijds met zijn fractiegenoten in een rollenspel. Jacques Tichelaar zette een overtuigende Balkenende neer, Jet Bussemaker leefde zich in GroenLinks-leider Femke Halsema in. De huidige campagneteams lachen daarom. 'Nee, van een rollenspel krijg ik de slappe lach', zegt D66-lijsttrekker Alexander Pechtold. Wel zweert hij bij een fris overhemd vlak voor het debat. 'Dan voel je je toch het lekkerst.'


Bij de SP proberen ze Emile Roemer vooraf op zijn gemak te stellen door wat te geinen. Kox: 'Dan vertel ik een onfatsoenlijke grap over Buma.' De echte voorbereiding is daarvoor al gedaan, als Roemer de onderwerpen inhoudelijk doorpraat met zijn campagneteam. 'Als het nodig is, vraag ik de fractie-expert in viaducten of stoeptegels er dan bij' , vertelt Roemer. Het SP-campagneteam waakt ervoor om de SP-leider te dicht op de huid te zitten. 'Je moet niet denken dat je iets bijzonders moet doen', zegt Kox. 'Dan denkt je achterban: o nee. Jaap de Hoop Scheffer (CDA, red.) zette een keer een oranje bril op om van zijn saaie imago af te komen. Dat werkt niet.'


De kansen

Als het dan allemaal goed gaat, dan kunnen de tv-debatten het roer van de verkiezingen omgooien. Dat ervoer Wouter Bos bijvoorbeeld in 2003. De toen nog onbekende Bos trad in het strijdperk als aanvoerder van de kwakkelende PvdA. 'Hij was daar open en fris', zegt Kanne. 'Dat is de opstanding van de PvdA geweest, ook omdat hij als winnaar van het eerste debat werd uitgeroepen.' In de peiling van Maurice de Hond is te zien dat de PvdA die week een sprong maakte van zeven zetels.


Toch zijn het meestal spontane invallen die het beeld van een lijsttrekker doen kantelen. Toen VVD-leider Hans Wiegel in 1981 in snikken uitbarstte na een vraag over het weduwepensioen, legde PvdA-lijsttrekker Joop den Uyl vaderlijk een hand op zijn arm. Wiegel was kort geleden zelf weduwnaar geworden. Beide leiders werden even gewone mensen.


De grootste kansen in de debatten zijn er voor de nieuwkomers. In 2010 nog verraste de nieuwe SP-lijsttrekker Emile Roemer het publiek met gevatte opmerkingen. 'U kunt mij niet verwijten dat ik te vroeg heb gepiekt', zei hij. Prompt was Roemer de populairste lijsttrekker, peilde TNS NIPO, en begon de SP uit het dal te klimmen.


Meer over