Democratie op zijn Russisch

De Russen mogen over een week naar de stembus om een nieuw parlement te kiezen. Een democratie naar westers model is Rusland nog lang niet en zal het volgens sommigen ook nooit worden....

Door Corine de Vries

Russische democratie, daar begrijpen wij in het Westen niets van.

Neem Filip Aleksejev, een gezette, vrolijke Jakoet uit de autonome Siberische republiek Sacha. Als hoge ambtenaar bij de regionale regering in de hoofdstad Jakoetsk verdient hij een goed salaris. Hij is redelijk tevreden over het beleid van de huidige autoriteiten. Maar bij de Russische parlementsverkiezingen volgende week zondag gaat hij niet stemmen. 'Ik stem nooit. Ik werk voor de staat. Ambtenaren horen niet te stemmen. Dat is niet ethisch. Toch?'

Neem Aman Toeljejev, de charismatische autoritaire gouverneur van de kolen-en staalregio Koezbass. In 1997 kwam hij als bevlogen communist aan de macht. Zijn eerste daad was opmerkelijk: hij privatiseerde de staatsmijnen. 'Ik was weliswaar communist, maar ik realiseerde me al snel dat een directeur pas echt hart voor zijn bedrijf heeft, als hij er zijn eigen geld in heeft gei¿nvesteerd', verklaart Toeljejev. Zijn populariteit bleef overeind, dankzij het spotgoedkope brood, zijn betogen tegen corruptie, het gratis vervoer voor ouderen en aanvullende uitkeringen. Inmiddels is hij gebrouilleerd met de communisten en staat hij vierkant achter Poetins partij Eenheid Rusland, net als veel regionale leiders.

Neem Aleksej Kondaoerov, miljonair, hoge manager en aandeelhouder bij de belaagde oliemaatschappij Joekos. Tot 1993 was hij als generaal-majoor bij de geheime dienst KGB verantwoordelijk voor de lijfwachteneenheid in het Kremlin. 'Bij Joekos heb ik geleerd', zegt hij, 'hoe belangrijk democratie en openheid zijn.' Daarom staat hij nu op de kieslijst voor de Communistische Partij, 'de enige echt democratische partij van Rusland'. Hij rijdt een Audi A8, bezit een appartement in het centrum en een luxe datsja vlak buiten Moskou. 'Daar is niets raars aan', zegt hij in zijn comfortabele leren stoel in het Joekos-hoofdkantoor, 'Friedrich Engels was een oligarch en Lenin was ook geen zwerver.'

Neem Joeri Levada, voormalig dissident en beroemd socioloog. Onder Sovjet-leider Breznjev raakte hij zijn baan kwijt omdat zijn peilingen de machthebbers niet bevielen. Vorige maand werd hij opnieuw ontslagen als directeur van het staatsgebonden, maar onafhankelijke opiniebureau VTsIOM. 'Kennelijk was er iemand in de top die opinies op bestelling wilde.' Zijn werknemers volgden hem naar een nieuw gebouw waar ze nu onder de naam VTsIOM-A hetzelfde werk doen.

Levada is een verstokt democraat. Toch twijfelt hij of hij volgende week gaat stemmen. 'Ik heb jarenlang op zo'n democraat gestemd. Maar onze democraten stellen zo weinig voor. Hun ideeen zijn niet realistisch, ze missen overtuigingskracht. Ik vind het afschuwelijk om toe te geven, maar misschien blijf ik wel thuis dit jaar. Ik weet het even niet meer.'

Zeventig jaar lang leefden de Russen onder een totalitair communistisch regime. Totdat ze onder de laatste Sovjetleider Michail Gorbatsjov en de eerste Russische leider Boris Jeltsin ineens met democratie en openheid werden geconfronteerd. Er kwamen verkiezingen, vrijheid van meningsuiting, vrijheid om te reizen, een vrije pers. Al die verworvenheden kregen ze op een presenteerblaadje aangeboden, gratis en voor niets. Anders dan in Midden-Europa hebben de Russen nooit om democratie gevraagd. Op enkele dissidenten na hebben ze er nooit voor hoeven vechten.

Met de democratie kwam ook de desillusie, de wanorde en de armoede. Het levensniveau van de meeste Russen daalde, lonen en pensioenen bleken niet of nauwelijks meer voldoende om van rond te komen, spaargeld verdween met de roebelcrisis van 1998 als sneeuw voor de zon, reizen werd onbetaalbaar, tienduizenden overleven de winter zonder verwarming en stromend water.

De kwaliteit van onderwijs en gezondheidszorg is achteruitgerend, behalve voor degenen die het zich kunnen permitteren om artsen en leraren (om) te kopen. Bovendien was Rusland niet langer een internationaal gevreesde grootmacht. En met het uiteenvallen van de Sovjet-Unie verdween ook de Russische superioriteit in het uitgestrekte imperium.

Jeltsin bleek verlamd vanwege een voortdurende strijd tegen de Doema. De parlementsleden waren permanent in oppositie en blokkeerden al zijn hervormingen. In 1996 waren Jeltsin en zijn 'democratie' zo impopulair dat de communistische leider Zjoeganov de verkiezingen dreigde te winnen. Een groep rijke zakenmannen, de latere oligarchen, besloot in te grijpen. Zij financierden Jeltsins herverkiezing met een agressieve campagne. In ruil daarvoor kregen ze grote politieke invloed en mochten ze de olie-en metaalbedrijven van de staat voor een fractie van de werkelijke waarde overnemen.

Jeltsin bleef dankzij de oligarchen aan de macht, de voormalige KGB-officier Vladimir Poetin kwam dankzij hen aan de macht. Hij liet evenwel al snel merken geen zin te hebben in hun bemoeienis. Poetin maakte een afspraak met de oligarchen. Hij zou hen met rust laten, mits zij hun handen van de politiek af zouden trekken. De twee invloedrijkste tycoons, Vladimir Goesinski en Boris Berezovski, weigerden. Zij kregen processen aan hun broek, werden in de gevangenis gegooid en moesten uiteindelijk het land ontvluchten.

Poetin was ongekend populair vanwege zijn harde optreden in Tsjetsjenië en zijn sportieve voorkomen, een groot contrast met de dronken, ziekelijke Jeltsin. Hij introduceerde de begrippen 'geleide democratie' en 'dictatuur van de wet'. Samen met spindokters uit het Kremlin creëerde hij een partij van de macht, 'Eenheid Rusland'. Dankzij Poetins populariteit behaalde deze een grote meerderheid in de Doema. Recalcitrante gouverneurs werden geleidelijk vervangen door Kremlingetrouwen. Anderen, zoals Toeljejev in de Koezbass, kozen eieren voor hun geld en 'bekeerden' zich tot Eenheid Rusland.Poetin gaf de Russen hun oude symbolen terug. In 2001 herstelde hij het Sovjet-volkslied in ere - met een nieuwe tekst, de tweekoppige adelaar van de tsaren werd een nationaal symbool en sinds 2002 mag het leger weer pronken met de rode Sovjet-ster.

Het leven van de Russen onder Poetin verbeterde. De economie groeide gestaag met 5 procent per jaar, pensioenen en lonen werden weer op tijd uitbetaald en stegen iets, het klimaat voor investeerders werd aantrekkelijker dankzij hervormingen op het gebied van belastingen en privébezit. Moskou en Sint Petersburg zijn veranderd in dynamische wereldsteden. Ook in de grotere provinciesteden groeit de middenklasse en wordt het kapitalisme steeds zichtbaarder. Maar de bureaucratie en de corruptie zijn nog alom aanwezig.

Democratischer is Rusland niet geworden sinds president Poetin bijna vier jaar geleden de macht in handen kreeg. Oud-collega's van de voormalige geheime dienst KGB zijn aan Poetins hand het Kremlin binnengekomen. Met de komst van deze Siloviki (Krachtigen) werd het regime steeds autoritairder.De staat heeft de controle over alle landelijke televisiekanalen overgenomen. Alle journaals voeren schaamteloos campagne voor Eenheid Rusland, terwijl de communisten als rijke oplichters worden afgeschilderd. De Doema nam een strenge mediawet aan. Het is dat een rechter deze onlangs verwierp, anders waren in aanloop naar de verkiezingen analyses, commentaren en profielen van kandidaten verboden geweest, op straffe van sluiting van krant of tv-station. Mensenrechtenorganisaties, buitenlandse hulporganisaties worden tegengewerkt, Joeri Levada kreeg ontslag als hoofd van het staatsgebonden opiniebureau. En het Kremlin regisseerde en manipuleerde dit najaar de regionale verkiezingen in Tsjetsjenië en Sint Petersburg.

Daarnaast doet justitie aan selectieve rechtsvervolging. De procureur-generaal opende deze zomer de aanval op oliegigant Joekos en de voormalige directeur Michail Chodorkovski. Deze rijkste man van Rusland heeft zich ongetwijfeld schuldig gemaakt aan fraude en verduistering, zoals de aanklachten tegen hem luiden. Maar rijke Russen die nooit de wet hebben overtreden zijn zeldzaam. Chodorkovski was overmoedig geworden, hij financierde drie oppositiepartijen, maakte zijn politieke aspiraties bekend en lobbyde agressief om het staatsmonopolie op oliepijpleidingen te doorbreken.

Is Rusland een democratie die last heeft van kinderziektes? Of dreigt het land af te glijden naar een stalinistische totalitaire staat, zoals de liberale leider Grigori Javlinski onlangs beweerde?

'Rusland is een quasi-democratie', antwoordt de democratische communistische miljonair Kondaoerov. 'We hebben verkiezingen, maar verder zijn er geen democratische instanties. Het Kremlin controleert alles: het bureaucratisch apparaat, de Doema, de meeste massamedia en de justitiële macht. Dat verandert pas als de communisten weer aan de macht komen. Wij zijn de afgelopen tien jaar veranderd. De communisten zijn nu Ruslands echte democraten.'

Socioloog Levada maakt zich eveneens ernstig zorgen over de autoritaire koers die het Kremlin vaart, maar hij gelooft niet dat Rusland nog terug kan naar een totalitair regime. 'Het Rusland van vandaag beschikt over onvoldoende middelen om een dictatuur te creëren. Daarvoor is een gedisciplineerde, hiërarchische partij nodig. Tachtig jaar geleden waren de omstandigheden ideaal, nu niet meer. Er zijn te veel instanties die invloed hebben op de Russische samenleving. Zoals het bedrijfsleven, het buitenland, maatschappelijke organisaties, de media en de maffiabende - de Familie - die onder Jeltsin het Kremlin binnenkwam.'

Rusland zal nooit helemaal democratisch worden, zeggen verdedigers van Poetins beleid. Het land is te groot, te divers, te gecompliceerd voor een democratie. Daarnaast lijkt de Russische ziel vooral te bloeien onder een repressief regime. Rusland kende grote schrijvers, schilders, dichters en artiesten, maar heeft de afgelopen tien jaar op cultureel gebied weinig gepresteerd.

Onzin, zegt Levada. 'De Russische ziel bestaat niet. Wij zijn gevormd door onze geschiedenis. Eeuwenlange repressie heeft de Rus apathisch gemaakt. Na tien jaar wanorde en armoede heeft democratie voor velen een negatieve klank gekregen, ze geloven niet dat hun stem iets kan veranderen. Dat moet de staat voor hen doen.' Toch zal Rusland ooit democratisch worden, gelooft Levada. 'Maar het zal nog zeker twee generaties duren.'

Poetin zelf reageert gei¿rriteerd als journalisten vragen naar zijn democratische intenties. Rusland heeft een vrije markt en zal de privatisering niet terug draaien, benadrukt hij telkens weer. Over tien jaar moet de Russische economie zijn verdubbeld en westerse investeerders zijn van harte welkom. 'Maar als jullie met democratie bedoelen de ontbinding van de staat, op zo'n democratie zit Rusland niet te wachten', antwoordde Poetin in september. 'Waarom heeft een land democratie nodig? Om de levens van mensen te verbeteren, om hen te bevrijden. Ik denk niet dat er een volk in de wereld is dat democratie wil als die slechts chaos brengt.'

De Russen geven hem gelijk. Poetin is onverminderd populair bij 80 procent van de bevolking. Een grote meerderheid vindt het prachtig dat de steenrijke Chodorkovski in de gevangenis zit. Vrijwel niemand ging de straat op toen kritische tv-zenders werden gesloten. Democratie staat bij miljoenen Russen onder aan het prioriteitenlijstje. Ze willen een sterke staat, die traditionale waarden en patriottisme uitdraagt. Daarnaast willen ze werk, hogere salarissen en pensioenen, water uit de kraan en verwarming in de winter.

Westerse democratie, daar begrijpen ze in Rusland niks van.

Meer over