Defensie houdt de vooruitgang tegen

Niet de eventuele sluiting van de vliegbasis, maar gedateerde geluidsregels zetten Soesterberg onder druk. Het dorp dreigt te verkommeren...

Tekst Michiel Haighton ; foto Marcel van der Bergh

Zo'n tien jaar terug moet het goed winkelen zijn geweest in de Soesterbergse Buys Ballotlaan. Het kleine winkelstraatje in de oude kern uit de jaren vijftig had een veelzijdig aanbod met een slager, supermarkt, sigarenboer, bakker, kapper, twee bloemenzaken en een snackbar. Maar inmiddels is de loop eruit. Er komen steeds meer panden leeg te staan.

De bakker, slager, supermarkt en een van de twee bloemenzaken hebben hun deuren wegens gebrek aan klanten gesloten. 'Het is wachten tot de volgende het loodje legt', voorspelt mevrouw Tammer, die met twee zakken frites in haar handen cafetaria 'Stekkie' verlaat. 'Voor de dagelijkse boodschappen gaan mensen nu naar Amersfoort, Soest of Zeist.'

De middenstand in Soesterberg heeft het moeilijk. Door vergrijzing en een stagnatie van de bevolkingsgroei kalft het draagvlak voor de winkelvoorzieningen in Soesterberg al jaren af. En daarmee komt de kwaliteit van de leefomgeving in gevaar.

Dat de minister van Defensie de vliegbasis, waar 2100 mensen emplooi vinden, in 2005 wil sluiten, draagt ook niet bij aan een positieve kijk op de toekomst.

Toch is die dreigende sluiting (de Tweede Kamer moet zich eind deze maand nog over het voorstel buigen) niet het grootste probleem waar het dorp mee worstelt. Mede namens zijn mede-bestuurders laat Bart Krol, wethouder ruimtelijke ordening van Soest en Soesterberg, weten 'het niet zo'n verschrikkelijk relevante kwestie' te vinden.

Natúúrlijk vindt Krol het vervelend. 'Geen bestuurder ziet graag een bedrijf dat werk biedt aan 2100 mannen en vrouwen uit zijn gemeente vertrekken.' En natúúrlijk zal de sluiting van de ruim negentig jaar oude vliegbasis 'emotioneel' goed doordreunen in Soesterberg. 'Was er geen basis geweest, was er geen Soesterberg geweest.'

Maar problematischer zijn de gedateerde 'geluidscontouren' die bepalen dat op vrijwel geen enkele plek in Soesterberg een woning, kerk of school mag worden gebouwd of verplaatst. De gebieden die buiten deze contouren vallen, maken in de meeste gevallen deel uit van de beschermde ecologische hoofdstructuur. En daar mag óók niet worden gebouwd.

De geluidszonering voor Soesterberg en omstreken stamt nog uit de tijd ('54-'94) dat de Amerikaanse luchtmacht er was gestationeerd met een squadron straaljagers. De F15's waarmee de Amerikanen vlogen, produceerden zó'n kabaal, dat het rijk strenge geluidsnormen voor zowel de gebruikers van de basis als voor de omgeving opstelde. Binnen een bepaalde afstand van de basis (de zogenaamde 35 KE-lijn) mocht geen woningbouw meer plaatsvinden.

Inmiddels hebben de Amerikaanse straaljagers al bijna tien jaar plaatsgemaakt voor helikopters. En is de geluidsbelasting van de basis slechts eenzestiende deel van de belasting waarop de strenge geluidsnorm is gebaseerd. Toch gelden nog steeds dezelfde strenge normen. Defensie weigert ze zonder opgaaf van redenen aan te passen.

Het gemeentebestuur maakt zich - samen met de bevolking - zorgen om de toekomst van Soesterberg. Het wil graag extra woningen bouwen om het dorp te kunnen laten groeien. Met de huidige zesduidend inwoners nadert Soesterberg de kritische ondergrens, die nodig is om een gezonde middenstand en adequate dienstverlening draaiende te kunnen houden. Gestreefd wordt naar achtduizend inwoners.

Maar alle plannen van de gemeente om het dorp uit te breiden stuiten dus op beperkingen van Defensie. De wethouder ruimtelijke ordening, Bart Krol, wordt er horendol van. Tal van plannen en toekomstvisies heeft hij panklaar liggen om Soesterberg te revitaliseren. 'Maar dankzij de geluidscontouren van Defensie staat de teller al jaren op nul. Met als gevolg dat de middenstand begint weg te trekken, evenals jongeren die hier geen woning meer kunnen vinden. Hetzelfde dreigt met scholen te gebeuren.'

De gemeente Soest probeert al jaren via gesprekken, maar ook via juridische procedures, een versoepeling van de geluidszonering af te dwingen. Tot nu toe vergeefs. Het Rijk heeft inmiddels wel beloofd dit jaar op de acties van de gemeente te reagéren, want ook dat gebeurde tot op heden niet. Veel vertrouwen heeft wethouder Krol er nog niet in. 'Een reactie is nog geen toezegging.'

Ook de aankondiging van de minister van Defensie dat wat hem betreft de vliegbasis in 2005 dichtgaat, kan Krol nog niet geruststellen. 'Dat de vliegbasis sluit, betekent niet automatisch dat de geluidscontouren worden opgeheven. Iedereen die de Schiphol-discussie een beetje volgt, weet hoe kostbaar geluidscontouren zijn.'

De contouren geven de luchtmacht het recht Soesterberg als basis voor zowel helikopters als straalvliegtuigen te gebruiken. En van die rechten doet de luchtmacht mogelijk niet zomaar afstand, denkt Krol. Het is immers in het dichtbevolkte Nederland makkelijker een geluidsrecht te behouden dan te verwerven.

Op de Nieuwe Dolderseweg, op nummer 54, wordt de discussie rondom de sluiting van de basis en de geluidszonering met bijzonder veel interesse gevolgd. Daar, pal aan de voet van de start- en landingsbaan van het vliegveld, staat een kapitale villa die tot voor enkele jaren terug werd bewoond door een hooggeplaatste militair en zijn vrouw. Nu wonen in de stijlvolle officierswoning drie studenten die moeten voorkomen dat de woning wordt gekraakt.

Defensie wil de woning afbreken omdat het huis volgens de wettelijke - maar verouderde - normen aan teveel lawaai bloot staat. Na protest van omwonenden, die sloop 'pure kapitaalvernieting' vinden omdat de basis toch dichtgaat, heeft Defensie besloten de sloophamer tot nader order af te bestellen.

De Utrechtse studenten Lieke, Hanna en Rogier vermaken zich intussen opperbest in de villa. Oké, het ligt een beetje uit de route van Utrecht waar ze studeren. 'Maar dit is mij wel een omweggetje waard', zegt Rogier, terwijl hij zijn blik goedkeurend over de riante living laat gaan. Als de zon schijnt, gaan de deuren naar het terras wijd open of maken ze een wandelingetje door de tuin. Bij slecht weer nestelen ze zich rond de open haard. De geluidsoverlast van de basis nemen ze voor lief. 'Het valt eigenlijk ook best mee', zegt Rogier. 'Tenzij er een straaljager overvliegt. De eerste keer stond ik op mijn benen te trillen.'

Eind deze maand beslist de Tweede Kamer over de sluiting van de vliegbasis Soesterberg. De discussie over het laten vieren van de geluidscontouren staat daar los van. Ook de vraag wát er met het ruim 500 hectare grote terrein moet gebeuren als de vliegbasis is ontruimd, wordt niet in de Kamer gevoerd. Defensie zelf weet namelijk nog niet eens wat het ermee aan wil.

De gemeente Soest wel. Het hoopt in ieder geval dat de defensieonderdelen die niet direct zijn gekoppeld zijn aan de helikopter activiteiten, gevestigd blijven op de basis in Soesterberg. Bij deze onderdelen zijn ruim zevenhonderd mensen werkzaam.

De gevolgen van de sluiting kunnen ingrijpend zijn voor het toch al fragiele Soesterberg. Maar wie weet toont het dorp dezelfde veerkracht als toen de Amerikanen na veertig jaar aanwezigheid het dorp verlieten. Het bleek een zegen, zegt Wico Bunskoek van Verenigde Ondernemers Soesterberg.

'De Amerikanen consumeerden hier vrijwel niets. Ze hadden op de basis hun eigen winkels, scholen en voorzieningen. Wat niet voorradig was, lieten ze invliegen. De enige keer in het jaar dat we als bevolking en middenstand contact hadden was met Koninginnedag. Dan bakten ze op de braderie steaks en Mexicaanse wraps.' Toen de vele honderden Amerikanen de speciale Amerikaanse wijk in Soesterberg verlieten, werden hun huizen overgenomen door Nederlanders. 'En kreeg de middenstand in een klap veel nieuwe consumenten erbij.'

Meer over