AchtergrondVergeten kastelen

Deels vergeten burchten in kaart gebracht: ‘Op satellietfoto’s ogen ze als opgerolde dropveters’

Geholpen door de gortdroge zomer van 2018 bracht archeoloog Diana Spiekhout 134 deels vergeten kastelen in Drenthe en Overijssel in kaart. In haar onderzoek kijkt ze op een nieuwe manier naar wat we tegenwoordig ‘kasteel’ noemen.

Diana Spiekhout bij de Waterburcht in Eelde.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Wie ‘kasteel’ zegt, denkt aan torens en kantelen, dikke stenen muren en een slotgracht. Een gebouw dus. Voor mensen in de middeleeuwen betekende ‘kasteel’ meer dan alleen een gebouw, zegt promovenda Diana Spiekhout. Een kasteel was een deel van het landschap met omliggende aarden wallen en verdedigingswerken, veel meer een deel van het landschap dan we nu beseffen.

Spiekhout bracht tijdens haar onderzoek aan het Kenniscentrum Landschap van de Rijksuniversiteit Groningen 134 deels vergeten – of niet geïnventariseerde – kastelen in kaart in het zogeheten Oversticht, een gebied dat globaal samenvalt met de huidige provincies Drenthe en Overijssel, de Friese gemeentes Ooststellingwerf en Weststellingwerf en een stuk rond de stad Groningen .

Bestudering van de luchtbeelden leverde nieuwe informatie op. Zo kwam bijvoorbeeld bij Arkelstein, in de buurt van Deventer, een stelsel van meervoudige wallen en grachten aan het licht. Bij Noordlaren ontdekte Spiekhout een zogenoemde landweer – een soort defensiedijk van wallen en verdedigingswerken. In historische stukken vond ze verwijzingen naar vijf tot dusver onbekende kastelen die nog niet zijn teruggevonden in het veld.

Bij het onderzoek werkte ze samen met amateurarcheoloog Bert Terlouw die op luchtfoto’s nog eens drie tot nu toe onbekende archeologische sites ontdekte.

Wat bedoel je eigenlijk met kasteel?

‘Ik probeer bewust geen definitie te geven, want dan kijk je te veel met een moderne blik. Wat een kasteel precies is, is in de loop der eeuwen veranderd. Dat maakt het lastig om tot een sluitende definitie te komen.

Ik heb natuurlijk wel een werkdefinitie – globaal: bisschoppelijke burchten, versterkte adellijke huizen en verdedigingswerken – maar je moet bedenken dat voor iemand in de 11de eeuw het idee van een ‘kasteel’ iets heel anders was dan in de 13de- of 14de eeuw.’

Hoe verschilde dat dan?

‘Alleen al de functie. De eerste kastelen in het gebied, de Hunenborg, tussen Ootmarsum en Oldenzaal, en de Schulenborg bij Almelo, stonden in de wildernis. In latere eeuwen zie je dat verdedigingswerken juist gebouwd werden langs handels- en waterwegen.

Tegenwoordig bedoelen we met ‘kasteel’ de zogeheten hoofdburcht; denk voor het gemak even aan Muiderslot. In werkelijkheid gaat het om veel grotere complexen met stelsels van meervoudige wallen en grachten. Soms lagen de kastelen in zogenoemde landweren, dat zijn een soort defensiedijken van onder meer wallen en verdedigingswerken.’

Je onderzoek richt zich op het tijdvak 1050 tot 1450, een periode waaruit maar weinig schriftelijke bronnen resteren. Had je desondanks een idee waar je moest zoeken en waar je naar moest kijken?

‘Uit de 11de eeuw is er inderdaad weinig materiaal, maar zeker vanaf de 13de eeuw wordt dat beter. Het is niet zo dat het rijkelijk vloeit, maar er zijn verhalende bronnen, oorkondes en leenregisters uit die tijd. Vanaf 1337 zijn er bovendien de zogenoemde stadsrekeningen van Deventer. Dat is een rijke bron van informatie.’

Tijdens je onderzoek heb je gekeken naar de omgeving van 134 kastelen in Drenthe en Overijssel. Een deel daarvan was vergeten. Hoe pak je zoiets aan?

‘Ik heb veel gebruikgemaakt van de Actueel Hoogtebestand Nederland, waarmee je bijna op de centimeter nauwkeurig het bodemreliëf kunt zien, voor een deel ook onder bomen. In de droge zomer van 2018 kon je vanuit de lucht landschapsvormen zien die anders onzichtbaar zijn. Op plaatsen waar bijvoorbeeld vroeger een slotgracht was, blijft het nog altijd iets vochtiger, waardoor je nu duidelijk kleurverschillen met de omgeving zag. Waar vroeger water lag, bleef het nu groen.’

Worden de 134 locaties nu verder onderzocht? Moeten de kastelen beschermd worden tegen bouwplannen?

‘Rond grote bouwprojecten wordt altijd archeologisch vooronderzoek gedaan. Bij bekende kastelen concentreert zich dat vaak op de hoofdburcht. Het is verstandig om meer dan nu naar de omgeving te kijken.’

Een deel van het gereedschap dat je gebruikte, is tegenwoordig online beschikbaar. Kan ik zelf met satellietfoto’s of de hoogtekaart verdwenen kastelen bekijken?

‘Ja beslist. Net ten zuiden van Eelde heb je de zogenoemde Waterburcht, waar je, als je op luchtfoto’s kijkt, kunt zien dat een reeks aarden verdedigingswerken, een stelsel van wallen en grachten, concentrisch rondom de voormalige hoofdburcht en voorburcht liggen als een soort opgerolde dropveter. Het leukste voorbeeld is denk ik iets verderop, het Bolwerk in Noordlaren. Via het zogeheten satellietdataportaal of de Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) is dat zeer goed te zien.’

Net ten zuiden van Eelde heb je de zogenoemde Waterburcht, waar je, als je op luchtfoto’s kijkt, kunt zien dat een reeks aarden verdedigingswerken, stelsel van wallen en grachten die concentrisch rondom de voormalige hoofdburcht en voorburcht liggen als een soort opgerolde dropveter.Beeld GoogleSatellite
Meer over