De zon van Eritrea

Tsehaytu Beraki, een legendarische muzikante uit Eritrea, kwam via allerlei omzwervingen in Nederland terecht. Daar werd ze herontdekt door Terrie Ex, dankzij wie een betoverende cd verscheen....

Dat op het dak van het Amsterdamse Concertgebouw een monumentale lier staat, en geen viool of doedelzak, is geen toeval. Lier en harp verzinnebeelden oeroude, mythische dimensies van muziek. Orpheus wekte er zijn geliefde Eurydice mee uit de dood, David genas met zijn getokkel de geesteszieke koning Saul ('zoo nam David de harp en hij speelde met zijne hand: dat was Saul eene verademing'), en zoals iedere striplezer weet waren ook de Galli bekend met het instrument, al kreeg de arme bard Assurancetourix weinig kans zijn kunsten te laten horen.

Op de klassieke podia mag de eenvoudige lier dan zijn verdrongen door de met rococo-krullen opgetuigde concertharp (die dankzij een pedaalsysteem een veel groter toonbereik heeft), buiten de westerse muziekpraktijk is het vijf- of zessnarige instrument onveranderd in zwang gebleven. Vooral in Noordoost-Afrika, dichtbij de mythologisch-bijbelse bronnen, staan lierspelers in hoog aanzien. Zoals David de gekwelde Saul bevrijdde van diens demonen, zo kan ook de moderne lierspeler de luisteraar in een staat van heilzame vervoering brengen.

Die gedachte dringt zich in elk geval op bij het betoverende spel van Tsehaytu Beraki, een legendarische muzikante uit Eritrea, die haar muziek als lid van het Eritrean Liberation Front inzette voor de gewapende onafhankelijkheidsstrijd, zwaar gewond raakte tijdens een bombardement door de Ethiopische luchtmacht, vluchtte naar Sudan en na een traumatische ballingschap eind jaren tachtig naar Nederland kwam. Sindsdien woont ze in Rotterdam, als een goed bewaard geheim, want op een uitzondering na is ze zelden op een Nederlands podium te horen geweest.

Daar kan verandering in komen, nu er dankzij een volhardende Nederlandse bewonderaar een cd verschijnt, waarop Beraki's zang en spel op de krar in volle glorie zijn vastgelegd. Die bewonderaar is Terrie Ex, gitarist van de uit de kraak- en punkbeweging voortgekomen band The Ex, die dit weekeinde in Paradiso, Amsterdam, het 25-jarig bestaan viert. Terrie Ex leerde Beraki bij toeval kennen, raakte onder de indruk van haar spel en haar persoonlijkheid, en besloot dat haar muziek een groter publiek verdient. Beraki speelde niet veel meer, maar nadat Ex een nieuwe krar voor haar had gebouwd (een bas-exemplaar, vervaardigd uit twee bijlstelen), trad ze enkele malen met de band op. Ook nodigde Ex haar uit voor een concert tijdens het Holland Festival 2001, waarbij ze tussen zwaargewichten als Sonic Youth-gitarist Thurston Moore en drummer Han Bennink moeiteloos overeind bleef.

Uit tientallen opnamen die Terrie Ex de afgelopen vier jaar van haar maakte, stelde hij de dubbel-cd Selam ('vrede') samen. Oude succesnummers uit haar jaren in de Eritrese hoofdstad Asmara, waar ze werd vereerd als 'the sun of Eritrea', worden gecombineerd met nieuwe stukken. In zes van de zeventien opnamen wordt ze subtiel maar effectief bijgestaan door contrabassiste Rozemarie Heggen en de slagwerkers Katherina Ex, Michael Vatcher en Han Bennink.

De cd gaat vergezeld van een 88 pagina's tellend boekje met veel foto's, een interview met Beraki en een historisch overzicht van Eritrea en de dertigjarige oorlog met EthiopiOok zijn alle songteksten afgedrukt, zowel in Engelse vertaling als in het Tigrinya, een oude semitische taal die door de grootste bevolkingsgroep in Eritrea wordt gesproken.

De lier wordt doorgaans geassocieerd met lieflijk getokkel, maar Beraki's spel klinkt hard en keyboardachtig; vooral haar diep stuwende baskrar kan merkwaardig elektronisch klinken. Hoewel de meeste stukken steunen op de overzichtelijke instrumentatie van krar, baskrar en een sobere trom (soms aangevuld met Arabisch aandoend handgeklap en schelle koorzang), klinken ze boordevol: eenvoudige motieven worden zo in elkaar gezwaluwstaart dat er strakke repetitieve patronen ontstaan, die zich niet makkelijk in keer laten overzien.

In lange stukken als Iley li habelmalet ('lang leve het groen', een loflied op de Eritrese vlag) roepen zoemende baslijnen een eindeloos rondcirkelend gevoel op. Het is goed voor te stellen wat de Eritrese zanger Beyene Habte in het tekstboekje over zijn vroegere concerten met haar zegt: 'Haar muziek raakte het onderbewustzijn van het publiek. Het is vaak gebeurd dat vrouwen in de zaal in trance raakten. Soms riep ze onverwachts de geest aan die bezit van haar had genomen, wedi harir (zoon van de vrijheid), en raakte ze zelf in trance. Dan moesten we iets improviseren om het gat op te vullen.'

Ook als zangeres is Beraki een verhaal apart. Haar krachtige, soms ontwapenend meisjesachtige stem lijkt volledig los te staan van haar leeftijd (ze is geboren in 1939). Dat geldt voor de patriottische strijdliederen evengoed als voor haar onsentimentele liefdesliedjes, zoals het hypnotiserend rockende Lale bola, dat draait om de steeds herhaalde klacht van een berooide minnaar: 'Mijn lief wil niet leven als een boerin. Ze vraagt me om parfum en mooie kleren uit ItaliIk ben de wanhoop nabij, want hoe moet ik die betalen?'

Een droeve noot is dat Beraki aanstaand weekeinde niet optreedt tijdens het Ex-feest in Paradiso. Ze is herstellend van een ongeluk: een onbekende automobilist heeft haar geschept op een Rotterdamse zebra. Beraki heeft in haar leven waarschijnlijk te veel meegemaakt om erg dramatisch over die tegenslag te doen. Zoals ze zelf zegt in het tekstboekje: 'You shouldn't boast when you have something and you shouldn't panic when you don't.'

Meer over