Pasen

De zeven zonden en de zeven deugden van de oorlog in Oekraïne

De menselijke zonden, waarvoor Jezus 1989 jaar geleden stierf, zijn onuitroeibaar. Jaarlijks verbindt de Volkskrant op Paaszaterdag de klassieke zeven hoofdzonden én de zeven deugden met de actualiteit. In 2022 vertellen ze alle veertien samen het verhaal van de oorlog in Oekraïne.

Olaf Tempelman
null Beeld Thijs Balder
Beeld Thijs Balder

Superbia – hoogmoed: Vladimir Poetin

Een verklaring voor het feit dat Vladimir Poetin vaker calculerend en rationeel is genoemd dan wraakzuchtig en hoogmoedig, is dat mensen geneigd zijn te denken dat anderen net zo in elkaar zitten als zijzelf. Enkele uren voor de Russische invasie roemde de Britse oud-ambassadeur in Moskou, Sir Tony Brenton, in BBC Newsnight nog de realiteitszin van de leider van Rusland: Poetin heeft een koel hoofd, hij wil het evenwicht in de regio niet verstoren. Dat sloeg meer op Sir Tony Brenton zelf. Superbia (ijdelheid, hoogmoed, hovaardigheid) wordt de zonde der zonden genoemd, fons et origo, bron en oorsprong. Hoogmoed ligt op de loer als mensen zolang hebben huisgehouden onder degenen die hen durfden tegen te spreken dat onwelgevallige informatie hen niet meer bereikt. Superbia is fons et origo van de oorlog die op 24 februari begon.

Ira – toorn: Vladimir Poetin

Alle hoofdzonden zijn kinderen van de hoofdzonde superbia, zeiden ze al in de Middeleeuwen. De hoogmoedige ontsteekt in toorn als een ijdel plan op de realiteit stukloopt. Van zijn toorn over het uiteenvallen van het Sovjet-imperium heeft Poetin nooit een geheim gemaakt, van zijn toorn over het wegglippen van Oekraïne uit de Russische invloedssfeer na 2004 evenmin. Dat hij van plan was in 2022 hard te gaan uithalen, bleef wel lang verborgen. Toen hem na het begin van de speciale operatie begon te dagen dat zijn bange adviseurs een veel te rooskleurig beeld hadden geschetst van zijn kansen, begon hij om zich heen te slaan in omineuze toespraken. Uithalen naar ‘schorem en verraders’ die de Russen dienen uit te spuwen als ‘een vlieg die ze in hun mond hebben gekregen’, waren uitingen van toorn.

Fortitudo – moed: Marina Ovsjannikova

Als journalist van de staatszender Eerste Kanaal was Marina Ovsjannikova jarenlang deel van de propagandamachine van het Russische regime. In een klimaat van angst en repressie, vlak na Poetins toespraak over het uitspuwen van vliegen, gaf zij al haar privileges op door zich met een bord in de live-uitzending van het journaal te vertonen: ‘Stop de oorlog. Geloof de propaganda niet. Ze liegen jullie voor.’ In de seconden dat het bord in beeld was, riep ze ook nog tweemaal hoorbaar voor alle kijkers: ‘Stop de oorlog!’ Er is geen betrouwbare informatie over wat er sindsdien met haar is gebeurd.

Temperantia – gematigdheid: Russische en Oekraïense buren

Ruim drie decennia terug leidde nationalistische propaganda op de Servische en Kroatische tv ertoe dat gewone mensen die in Joegoslavië jarenlang naast elkaar hadden gewoond, elkaars vijanden werden. In de oorlog in Oekraïne blijkt nationale identiteit vaak relatief en fluïde: mensen die zich nog niet zolang geleden als Russisch beschouwden, kunnen zich nu Oekraïens voelen. In Odessa bereidden Oekraïense en Russische inwoners zich gezamenlijk voor op de verdediging van de stad. Russische en Oekraïense leden van de opera gaven samen een openluchtconcert. Russische en Oekraïense buren hielpen elkaar een schuilplaats te vinden of te vluchten. Het uitblijven van revanchisme onder gewone mensen ontkracht propaganda dat er in Oekraïne een genocide op etnisch Russen gaande was, en onderstreept dat dit meer een oorlog is tussen twee politieke systemen dan tussen twee etnische groepen.

Avaritia - hebzucht: Houthoff

Ze noemden Houthoff ‘het Kremlinkantoor’ van Amsterdam, ook al was deze advocatenfirma niet de enige op de Zuidas die voor uurtarieven van 795 euro comfort bood aan financieel-economische kopstukken van het Poetinregime. Er waren er diverse, en in de City in Londen zaten er nog meer. Maar bij Houthoff ging het allemaal wel ver, bleek op 4 maart uit een reconstructie in deze krant. Na het neerschieten van de MH17 waren er employees die zich afvroegen of je Poetins clientèle nog wel comfort mocht bieden, en of je sanctieregels na de annexatie van de Krim wel mocht omzeilen. Andere Houthoff-employees wezen op het nut van een clientèle die voor het optuigen van administratieve constructies 795 euro per uur betaalt. Die employees wonnen het pleit, en die winnen dit jaar de trofee voor de hoofdzonde hebzucht.

Charitas, naastenliefde: Polen en andere Oost-Europeanen

Iedereen die ooit Oost-Europa bezocht, kent de gastvrijheid van deze regio. In de beeldvorming domineerde helaas jarenlang het verzet van regeringen tegen EU-vluchtelingenquota. Het hek tegen migranten van de Hongaarse premier Viktor Orbán getuigde ook niet van gastvrijheid. Inmiddels vangen doorgaans klein behuisde Polen, Slowaken, Moldaviërs, Roemenen en Hongaren een paar miljoen Oekraïense vluchtelingen op, en onderhouden hen zelf van doorgaans bescheiden salarissen, want overheidshulp is er weinig. West-Europese auteurs lieten niet na melding te maken van discriminatie van vluchtelingen met een donkere huidskleur. Zulke discriminatie komt voor, helaas, maar het gaat doorgaans om incidenten, en weinig West-Europeanen zouden hun twee- of driekamerflats voor onbepaalde tijd openstellen voor vier of vijf mensen die ze niet kennen.

Acedia, gemakzucht: Gerhard Schröder

Omdat hij bij Gazprom miljoenen per jaar verdiende, was de Duitse ex-bondskanselier Gerhard Schröder alias ‘Gas-Gerd’ dit jaar ook kandidaat voor de hoofdzonde ‘hebzucht’. Omdat hij driftig reageerde toen de huidige Duitse kanselier hem vroeg politiek en financieel afstand te nemen van Poetin, met wie hij twintig jaar een echte mannenvriendschap onderhield, kwam hij tevens in aanmerking voor de hoofdzonde ‘woede’. Schröder wint dit jaar in de categorie ‘gemakzucht’, om het gemak waarmee hij Poetin een voorbeeldige democraat bleef noemen toen deze al tegenstanders had laten vergiftigen, om zijn acute gebrek aan interesse voor wat zich werkelijk in Poetins Rusland afspeelde en om het gemak waarmee hij bezorgdheid wegwuifde dat zijn troetelkinderen – de gaspijpleidingen in Oostzee – de EU afhankelijk zouden maken van een ondeugdelijk regime.

Iustitia, rechtvaardigheid: Volodymyr Zelenski

Het was moedig van de gekozen president van Oekraïne om in Kyiv te blijven, want menig ander staatshoofd in zijn positie was veilig in ballingschap gegaan. Op 24 februari werd gevreesd dat de dagen van Volodymyr Zelenski geteld waren – hij verbaasde vriend en vijand met zijn talent als voordrachtskunstenaar in pleidooien voor rechtvaardigheid. ‘Dit is een totaal onrechtvaardige oorlog’, zei hij tegen de Tweede Kamer, en tegen vele andere parlementen die hij toesprak. Zijn ster bleef rijzen omdat hij stand wist te houden. Hongarije (1956), Tsjechoslowakije (1968) en Afghanistan (1979) kregen ook met Russische invasies te maken, maar Zelenski’s historische voorgangers konden twee maanden na de komst van de eerste tanks niet meer vrij spreken.

Gula, gulzigheid: Gasunie

Nederland is gulzig met gas. Dat werd al gezegd in de gouden decennia van het aardgasveld van Slochteren. Met de eindigheid van de gasbel in zicht, begon de Nederlandse Gasunie zich te oriënteren op een toekomst met gas van elders. We hebben gasexpertise, gasinfrastructuur, gasopslagplaatsen, we kunnen een groot gasland blijven als we een gasrotonde worden voor heel het noordwesten van Europa. Bij de eerste contacten tussen Gazprom en Gasunie, medio 1995, was nog onduidelijk hoe Rusland zich politiek zou gaan ontwikkelen. Toen de contracten werden gesloten, had Poetin Gazprom al genationaliseerd, Grozny in puin laten leggen, de politieke oppositie de pas afgesneden en critici vogelvrij verklaard. Er is wat af te dingen op het idee dat Poetin twintig jaar geleden ‘anders’ was. Er is wat te zeggen voor het idee dat gretigheid de Gasunie niet hielp kritisch naar dit regime te kijken.

Luxuria, onkuisheid: Boris Johnson

Onfatsoenlijkheid is geen hoofdzonde, maar omdat onfatsoenlijke mensen de grenzen van het betamelijke tarten, komt de hoofdzonde luxuria (onkuisheid) in de buurt. Vóór 24 februari hing het premierschap van Boris Johnson aan een zijden draadje vanwege de feesten op 10 Downing Street tijdens de lockdown. Daarna versterkte de oorlog in Oekraïne in het Verenigd Koninkrijk net als elders in Europa de positie van de zittende leider. De premier die zijn politiek overleven de facto aan Poetin dankte, kwam daarna met een adembenemend smakeloze vergelijking. De strijd van de Oekraïners tegen Rusland, zei hij, is dezelfde als die van de brexiteers tegen de EU. De Poolse oud-EU-president Donald Tusk reageerde het meest kernachtig: ‘Boris, je woorden zijn een belediging aan het adres van de Oekraïners, de Britten en het algemeen fatsoen.’

Fides, geloof: oecumenisch patriarch Bartholomeus I van Constantinopel

‘Ach was mijn hoofd maar een waterval en mijn oog een bron van tranen, dag en nacht zou ik wenen om de gesneuvelden onder mijn mensen.’ Deze bijbelregels (Jeremia 8:23) citeerde Bartholomeus I van Constantinopel, de oecumenisch patriarch van alle oosters-orthodoxe kerken, tijdens een bezoek aan Oekraïense vluchtelingen in Polen. De afgelopen weken was Bartholomeus onvermoeibaar in het weerleggen van rechtvaardigingen van de oorlog door de Russisch-Orthodoxe Kerk. ‘Deze oorlog is geen gezegende oorlog, het is een kwade oorlog’, zei hij op 5 april. De Russisch-Orthodoxe Kerk brak officieel met de oecumenisch patriarch toen deze in 2018 de Oekraïens-Orthodoxe Kerk erkende, maar kon niet voorkomen dat Bartholomeus zijn morele gezag onder gelovigen aanwendde. ‘Alle oorlogen zijn laakbaar’, zei hij op 28 maart, ‘maar een oorlog tussen oosters-orthodoxe christenen is absoluut onaanvaardbaar.’

Invidia, jaloezie: Sergej Lavrov

Is hij jaloers? Dat kon je zomaar denken toen Ruslands langzittende minister van Buitenlandse Zaken, Sergej Lavrov, de vraag of hij niet bevreesd was voor een internationale pariastatus, als volgt beantwoordde: ‘Wij zijn geen jonge dames meer die voor het eerst naar een bal gaan.’ Je kunt betogen dat hij afgunst onthulde op jonge dames die nog welkom zijn op bals, oftewel op topdiplomaten die niet voor criminele regimes werken en nog welkom zijn op festiviteiten en recepties in New York, Parijs en Londen. Sergej Lavrov was in de Sovjet-tijd al een topdiplomaat die baadde in privileges en schijnwerpers. Het leidt weinig twijfel dat deze man ook in een westers land de top had bereikt, als diplomaat, als minister, als bestuursvoorzitter. Decennialang kon hij op elke receptie in New York, Parijs of Londen rekenen op aandacht ontzag. Die tijd komt niet meer terug.

Prudentia, voorzichtigheid: Joe Biden

Welke leider gaf de laatste maanden blijk van de kardinale deugd prudentia? Was het Poetin, omdat hij weliswaar met nucleaire wapens dreigde, maar die (nog) niet gebruikte? Was het Xi Jinping, omdat hij zo goed balanceerde tussen Rusland en de westerse wereld, al maakte hij van zijn voorkeur geen geheim? Was het Viktor Orbán, omdat hij ervoor terugschrok de eenheid van de EU te ondermijnen? Was het Wopke Hoekstra, omdat hij zo snel na de gepassioneerde speech van Volodymyr Zelenski in de Kamer alles terugbracht naar Haagse proporties met het werkwoord ‘zwaluwstaarten’? De jury kiest bij gebrek aan beter voor de 46ste president van de VS, omdat veel mensen in deze zorgelijke tijden momenten van opluchting kennen dat de 45ste president van de VS nu niet in het Witte Huis zit.

Spes, hoop: Elena uit Kyiv

Meer dan vier miljoen Oekraïners sloegen sinds 24 februari op de vlucht. Dankzij verslaggever Iris Koppe kregen veel Volkskrant-lezers de afgelopen weken met één van al die vluchtelingen een band, met haar oud-docent Elena uit Kyiv. De eerste dagen na de invasie was zij nog thuis, daarna vluchtte ze naar Boedapest. Vele soorten emoties passeren in de rubriek ‘Bericht uit de schuilkelder’ de revue, maar op de meeste dagen kun je er hoop aantreffen. ‘Wij zijn Oekraïners en wij zullen er altijd zijn’, schreef Elena uit Kyiv. Ze is trots op haar gemobiliseerde zoon, van wie ze hoort dat de lucht in Kyiv blauw is, dat de tanks van de vijand uitvallen en iedereen probeert zijn leven zo normaal mogelijk voort te zetten. Haar verlangen om terug te keren naar Kyiv, weten alle lezers die haar volgen, is inmiddels sterker dan haar angst.

Meer over