Profiel

De zee bleef altijd trekken

Hij was met 101 jaar de oudste nog levende oud-regeringsleider ter wereld. Vandaag is zijn overlijden bekendgemaakt. De voormalige onderzeebootkapitein beoordeelde zijn leven lang mensen aan de hand van één criterium: zou ik hem in oorlogstijd aan boord willen hebben? Verslaggever Jaap Stam schreef vorig jaar ter ere van zijn 100ste verjaardag, onderstaand profiel.

Voormalig premier Piet de Jong in 2015.Beeld Jiri Buller

Oud-premier en voormalig duikbootkapitein Piet de Jong is altijd zeeman gebleven. Links is bakboord en rechts stuurboord als hij tijdens zijn dagelijkse wandeling in het Haagse park Marlot een pad inslaat. Een boodschap op de voicemail besluit hij met 'over en uit'.

Geen rollator

De wandeling maakt de slechtziende De Jong aan de arm van zijn dochter Maria of hand in hand met de hulp. Geen rollator voor De Jong, die is voor oude mensen. Lezen gaat niet meer, het nieuws volgt De Jong via radio en tv. Hij kan zich verkneukelen om fout gebruikte nautische en militaire termen. Dat de Nederlandse vlag is gestreken, bijvoorbeeld. Een vlag wordt alleen gestreken onder dwang van de vijand. In alle andere gevallen wordt de vlag neergehaald.

Luisterboeken zijn in de plaats gekomen van leesboeken. De Surprise ligt nu in de cd-speler, een historische marineroman van de Britse geheim agent Patrick O'Brian, die zich afspeelt tijdens de Napoleontische oorlogen. Zijn verjaardag viert De Jong in familiekring met zijn drie kinderen, schoonkinderen en drie kleinkinderen. Verder geen poespas, het is geen verdienste zo oud te worden. Zijn leven is overzichtelijk. Elke avond twee glaasjes jenever, daarna aardappelen, vlees, groente en een toetje, en eens in de week een visje. Voor De Jong 'geen rare fratsen'. Maria had laatst iets gewokt. 'Gewat?', vroeg haar vader.

Porno

'Wat vindt u van pornografie?', vroeg een journalist aan premier De Jong. 'Dat is heel goed tegen zeeziekte.' De volgende dag belde KVP-fractieleider Norbert Schmelzer. 'Wat een schitterende vondst! Piet, hoe verzin je het?' Aan de andere kant van de lijn klonk bedaard: 'Dat verzin ik niet. Als er weer zo'n nieuwe jongen aan boord kwam en die werd wit om de neus, dan had ik altijd een paar boekjes bij de hand waarmee ik hem te kooi stuurde. Na een paar uur ging het dan al een stuk beter.'

Bart Tromp in Het Parool, 29 november 2001.

Nog echt katholiek

Elke zondag naar de kerk, De Jong is nog echt katholiek, zoals hij dat noemt. Hij is ervan overtuigd dat hij in het hiernamaals wordt herenigd met zijn vrouw, Anneke Bartels, verzetsstrijdster, maatschappelijk werkster en marva (zoals een vrouw bij de marine vroeger werd genoemd). Bijna 63 jaar zijn ze getrouwd geweest. Ze kregen drie kinderen: Maria (1948), Jos (1949) en Gijs (1952). Vijf jaar geleden is ze gestorven.

In het park, op de plek waar zijn vrouw de vogels voerde, houdt De Jong altijd halt en meldt hij haar hoe het hem, hun kinderen en de kleinkinderen vergaat. Vervolgens bidt hij kort, zegt 'tot ziens' en vervolgt de wandeling.

Eens per maand

Eens per maand komt zijn kabinet bij elkaar, dat doen ze al 44 jaar, vanaf het moment dat ze geen bewindslieden meer waren. Vijf zijn er nog over: behalve De Jong zijn dat de ministers Johan Witteveen (Financiën), Roelof Nelissen (Economische Zaken) en Berend Jan Udink (Ontwikkelingssamenwerking) en staatssecretaris Johan Grosheide (Onderwijs).

Vroeger dineerden ze, tegenwoordig houden ze het bij een lunch, maar die kan goed tweeënhalf uur duren. Ze halen herinneringen op, hebben het over boeken die ze hebben gelezen of 'geluisterd' en bespreken de huidige politiek. Ze zijn het eens met de hervormingen die het kabinet-Rutte II doorvoert, maar er moeten investeringen tegenoverstaan, zegt Witteveen, de enige liberaal van het gezelschap, dat verder uit christen-democraten bestaat.

Ongelukkig

De vijf oud-bewindslieden zijn ook eensgezind in hun oordeel over de koers van het CDA. Die vinden ze 'ongelukkig' vanaf het moment dat de partij in 2010 in het eerste kabinet-Rutte stapte, het minderheidskabinet dat werd gedoogd door Wilders' PVV.

De Jong heeft zich daarover in niet mis te verstane woorden uitgelaten. Op het CDA-congres over deelname aan Rutte I kreeg De Jong de zaal muisstil met zijn bezwaren tegen de PVV. Het was de laatste keer dat hij zich in het openbaar roerde.

Voor De Jong, die bemanning van alle gezindten aan boord heeft gehad, op een kluitje in een kleine ruimte, is het onbestaanbaar dat je mensen om hun geloof uitsluit.

Aldus Piet de Jong

'Majesteit, zo ziet u maar hoe een mens aan lager wal kan raken.' (Tegen koningin Juliana bij zijn beëdiging tot staatssecretaris)

'Vindt u het goed, meneer de voorzitter, dat ik eerst de periscoop wat lager zet?' (Bij zijn eerste optreden in de Kamer, toen De Jong de microfoon op mondhoogte wilde zetten)

'In de hogere rangen, dus in ijlere luchtlagen, bruist men niet altijd van energie.'

'Waren politici maar wat luier, dan zou het een stuk beter gaan.'

'Door mijn marineverleden heb ik snel door waar de mijnen zijn gelegd.'

'Ik kan niet liegen. Niets is zo simpel als de waarheid.'

Zeemijnen

In mei 1940 ontsnapte de net 25-jarige De Jong met een onderzeeër uit een brandend Rotterdam, manoeuvrerend tussen magnetische zeemijnen en op open zee bestookt door een Messerschmitt. Hij stak over naar Engeland en vocht de hele oorlog op zee, eerst onder Brits, later onder Amerikaans commando. Hij viel Italiaanse schepen aan op de Middellandse Zee, zette geheim agenten af in Azië en torpedeerde Japanse schepen op de Javazee. In totaal bracht De Jong acht schepen tot zinken.

Tijdens een NAVO-vlootoefening in 1959, boven Schotland, kreeg De Jong een telegram dat hij zich in Den Haag moest melden. Met een helikopter werd hij van de onderzeebootjager Gelderland gehaald. Het kabinet-De Quay had een katholieke staatssecretaris van Marine nodig en voor De Jong het wist, was hij benoemd. Hij moest nog lid worden van de Katholieke Volkspartij (KVP), die later zou opgaan in het CDA.

4 juni 1969: premier Piet de Jong - links - en minister van Buitenlandse Zaken Joseph Luns flankeren tijdens een bezoek aan Washington de Amerikaanse president Richard Nixon.Beeld ANP

Een aap met een roestig horloge

Vier jaar later werd De Jong minister van Defensie, nog eens vier jaar later premier - niet in de laatste plaats ook weer tot zijn eigen verrassing. 'Ik kijk tegen deze baan aan als een aap tegen een roestig horloge. Jullie moeten me helpen er wat van te begrijpen.' Zo begroette De Jong volgens De Telegraaf zijn naaste medewerkers toen hij op zijn 52ste verjaardag de formatie van zijn kabinet rond had.

De Jong is in Den Haag altijd een vreemde in Jeruzalem gebleven. De zee en de oorlog zijn zijn maatstaf. Het geharrewar aan land vindt hij diep in zijn hart geneuzel. 'Je werkt hard, alles wat je doet wordt gewantrouwd, men gelooft je niet, je wordt onhebbelijk behandeld. Je moet behoorlijk idealistisch zijn, het is geen leuk baantje', zei hij vele jaren later, toen hij in de Haagse Post terugblikte op zijn politieke loopbaan.

Roerige tijden

Het was niet de ideale biotoop voor een man die admiraal had willen worden en zijn leven lang mensen beoordeelt aan de hand van één criterium: zou ik hem in oorlogstijd aan boord willen hebben?

Het kabinet-De Jong regeerde in een roerige tijd van hippies, provo's, de Maagdenhuisbezetting, grote stakingen tegen de loonpolitiek, Damslapers, de eerste Molukse gijzeling, Dolle Mina en Vietnamdemonstraties. De Jong had begrip voor het onbehagen van de opstandige jongeren en was bereid (lichte) concessies te doen. Verend opvangen, noemde hij dat.

Ook bij andere gelegenheden kwam zijn 'nautisch geduld' van pas. Uit ervaring weet De Jong dat je tien minuten hebt om je portemonnee en je scheermes te pakken voordat een schip vergaat.

Stralend humeur

Achter zijn los ogende stijl en zijn stralende humeur school een kalme vastberadenheid. Hij liet veel over zijn kant gaan, maar kon koelbloedig ingrijpen. De Amsterdamse burgemeester Van Hall, die niet opgewassen was tegen het maatschappelijk lawaai, kon vertrekken. De bezetters van het Maagdenhuis werden eruit gehaald toen ze gingen rotzooien met de administratie.

De Jong heeft een sterk karakter, zegt zijn vriend en voormalig minister van Financiën Witteveen. 'Moeilijke beslissingen kan hij snel nemen, dat was hij gewend als duikbootkapitein. In kabinetsvergaderingen gaf hij iedereen de gelegenheid zijn standpunt naar voren te brengen, maar hij zorgde er wel voor dat we een besluit namen.'

Premier De Jong was geen meeslepend redenaar, geen politieke trapezewerker, geen scherpslijper. Hij moest het hebben van zijn openheid, zijn vermogen te kunnen luisteren, zijn gevoel voor de betrekkelijkheid der dingen. Voeg daarbij zijn tact, humor en zelfspot - en zijn populariteit is verklaard. In populariteitsmetingen moest hij alleen cabaretier Toon Hermans voor zich dulden. 'De Jong ontlokte aan minstens één vrouw de uitroep: wat een dotje', schreef de Volkskrant na De Jongs eerste persconferentie als formateur.

Softdrugs

Het centrum-rechtse kabinet-De Jong was volgens de hemelbestormers van de jaren zestig een ingedutte herensociëteit, geleid door een non-politicus die op de winkel paste. Maar het kabinet was op veel terreinen allerminst rechts en leunde evenmin achterover. Het minimumloon werd met eenderde verhoogd, AOW'ers gingen erop vooruit, de individuele huursubsidie en de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten werden ingevoerd, de ondernemingsraden kregen meer zeggenschap. De ontwikkelingshulp werd verhoogd tot 1 procent van het nationaal inkomen.

Voorbehoedsmiddelen werden legaal, softdrugs gedoogd, het bestuur van universiteiten werd democratischer, het onderwijs toegankelijker. Gehuwden die wilden scheiden hoefden niet langer aan te tonen dat hun partner overspel had gepleegd.

1915

3 april geboren in Apeldoorn

1931

Adelborst, Koninklijk Instituut voor de Marine, Den Helder.

1948

Adjudant van de minister van Marine.

1951

Commandant fregat Hr. Ms. De Zeeuw.

1953

Stafofficier bij de NAVO, Portsmouth, Engeland.

1955

Adjudant van koningin Juliana.

1958

Commandant onderzeebootjager Hr. Ms. Gelderland.

Meest onderschatte premier

Veel later kreeg De Jong alsnog erkenning. De meest onderschatte premier van Nederland wordt hij genoemd. De Jong was niet naar het Binnenhof gekomen om te blijven. Maar de manier waarop de KVP hem afdankte heeft hem meer gegriefd dan hij liet merken. Al was zijn commentaar later in al zijn simpelheid spijkerhard: 'Ach, burgers van de wal.' Vernietigender kan het oordeel van een zeeman niet zijn.

De KVP, die in 1967 acht zetels had verloren en aan verwarring ten prooi was, wees in 1971 de jongere en progressieve Gerard Veringa aan als lijsttrekker. Die kon het tij niet keren. De KVP verloor nog eens zeven zetels. Partijvoorzitter Fons van der Stee bood De Jong een tweede plaats aan op de noordoostelijke lijst. Het gesprek was kort, de premier begeleidde de partijvoorzitter snel naar de voordeur.

Zeemansgraf

De zee is altijd blijven trekken. Ook, en misschien wel vooral, tijdens zijn politieke jaren wandelde De Jong graag langs de branding. Hij wilde de zee ruiken en de meeuwen horen schreeuwen.

Nu nog zou hij het liefst aanmonsteren op een vrachtschip en een reis rond de wereld maken. Maar als je boven de 80 bent, neemt geen rederij je mee, tenzij er een arts aan boord is.

De Jong vindt het maar overdreven bezorgdheid. Dan zal er wat gebeuren, het ergste wat hem op zo'n tocht kan overkomen is een zeemansgraf.

Meer over