De wereld was nooit eerder zo vreedzaam

De kans op een gewelddadige dood neemt alleen maar af, stelt de gevierd experimenteel psycholoog Steven Pinker.

DIEDERIK VAN HOOGSTRATEN

'Ik ben opgegroeid zonder persoonlijk geweld te ervaren.' De Canadees-Amerikaanse intellectueel Steven Pinker zegt het met verwondering in zijn stem, die permanent een tikje verbaasd klinkt; alsof zijn gedachten hem elk moment nog overvallen.

Zijn recente familiegeschiedenis zit vol met geweld, vertelt de gevierde experimentele psycholoog van Harvard University. Een vroege herinnering van Pinkers grootmoeder was de Kishinev-pogrom in 1903, toen Joden werden opgejaagd in het huidige Moldavië. De vader van zijn ex-vrouw kwam om tijdens rellen in Maleisië. Een grootvader werkte voor de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog, werd opgepakt door de Russen, en werkte als slaaf in een mijn. Pinkers andere, Russische grootvader hakte zijn duim af om aan de dienstplicht van de tsaar te ontkomen.

Tijdens een gesprek in New York gaat Pinker (57) in op zijn familiegeschiedenis wanneer de koele toon van zijn nieuwe boek ter sprake komt. Pas op de laatste pagina van The Better Angels of Our Nature licht Pinker een tipje van de sluier op. Dit uitputtende onderzoek naar geweld heeft hem soms gedeprimeerd. Bij vlagen was hij ten einde raad, denkend en schrijvend over de gruwelijke dingen die mensen elkaar aandoen.

Zijn vredige bestaan zou honderd of duizend jaar geleden uitzonderlijk zijn geweest. Maar het past in een wereldwijde trend, zegt de strak in het pak zittende Pinker, die met zijn bos krullen doet denken aan Roger Daltrey, de zanger van rockband The Who.

De poëtische titel van zijn boek komt uit een rede van president Abraham Lincoln. Tijdens de bloedige Amerikaanse Burgeroorlog (1861-65) deed hij een beroep op de 'betere engelen in onze aard'. Pinkers ondertitel is prozaïscher: 'Waarom geweld is afgenomen.' In het toegankelijke boek vertelt Pinker hoe de kans op een gewelddadige dood per eeuw, decennium en jaar afneemt in een steeds slimmere, meer open en vrijere wereld. De 'betere engelen' lijken de overhand te krijgen in de moderne tijd.

Dat zal de nabestaanden van de slachtoffers van de Noorse massamoordenaar Anders Breivik weinig zeggen. Ook de familieleden van honderdduizenden Tutsi's in Rwanda (1994) zullen er niet direct om juichen. Pinker waarschuwt voor het 'nabijheidseffect': wat net is gebeurd, lijkt erger te zijn dan wat verder in het verleden plaatsvond. Als westerlingen zijn we geneigd onszelf hyperkritisch de maat te nemen, om andere culturen en het verleden te verheerlijken, zegt Pinker. Die houding ontneemt ons het zicht op het heden.

De trend richting veiligheid komt sommige lezers tegennatuurlijk voor. De televisiekomiek Stephen Colbert spotte met Pinkers observatie dat 'we in de meest vreedzame tijd ooit' leven. 'Echt waar?', zei Colbert. 'Dat zouden we op onze bommen moeten schilderen.' De recensente van het weekblad The New Yorker: 'Hoewel Pinker ons anders wil doen geloven, zijn fascisme en communisme evenzeer moderne uitvindingen als vrouwenrechten en de eurozone.'

De recensent van de Britse krant The Guardian zag het anders. 'Het fascinerende aan dit boek is hoe we ons hebben ontwikkeld van een soort die genoot van het spektakel waarbij de ander levend werd geroosterd naar een soort die gelooft dat kindermoordenaars dezelfde rechten hebben als iedereen.' In Pinkers woorden: 'De afname van geweld kan weleens de belangrijkste én de meest ondergewaardeerde ontwikkeling in de geschiedenis van onze soort zijn.'

Hij herhaalt wat er in zijn boek staat: de gruwelijke jaren tussen 1914 en 1945 vormden een uitzondelijke piek in de historisch neergaande trend. De 20ste eeuw was volgens Pinker niet de bloedigste ooit. 'Dat geloven we omdat we nooit iets anders hebben gehoord.' Hij wijst op de uitzonderlijk vreedzame decennia die er tot op heden op zijn gevolgd, met de relatief kalme implosie van het Sovjet-blok en de democratiseringsgolf die nog steeds gaande is. 'Wat men ook vindt van de oorlogen in Irak of Afghanistan, op wereldhistorische schaal waren het oprispingen. Hoe paradoxaal ook, oorlog wordt steeds minder dodelijk dankzij moderne technologie. De straten van New York en Amsterdam mogen soms angstwekkend voorkomen, maar het risico om er een gewelddadig einde te treffen is met een gigantische factor gedaald.'

Lees verder op pagina 2.

PUBLIEKE INTELLECTUEEL

Als een van de meest vooraanstaande intellectuelen in de VS doceert Steven Pinker (geboren in Montreal, 1954) experimentele psychologie aan Harvard University. Hij werkt grensoverschrijdend: de evolutieleer, genetica, linguïstiek, neurobiologie en geschiedenis noemt hij als 'grensvakgebieden'. Van zijn vele artikelen en boeken springen How the Mind Works (1997), The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature (2002) en The Stuff of Thought: Language as a Window into Human Nature (2007) er uit. Ook zijn nieuwe boek The Better Angels of Our Nature (Viking) is goed ontvangen in de VS. Pinker ontving zes eredoctoraten. De bladen Foreign Policy en Prospect beschouwen hem als een van de 'top-100 publieke intellectuelen'. Volgens het tijdschrift Time is hij een van de honderd 'invloedrijkste personen ter wereld'.

undefined

Meer over