'De wereld ligt open voor financiële uitvinders'

Je kunt recessies hebben, oorlogsdreiging in het Verre- en het Midden Oosten, beurzen in mineur. Maar, zegt Robert Merton vol jongensachtig vuur, wat een fantastische kansen bieden de beurzen om de grote economische problemen van dit tijdsgewricht op te lossen....

Robert Merton is terug. De Nobelprijswinnaar en goeroe van de financiële markten die bijna kopje onder ging in de Aziëcrisis, start een nieuw bedrijf, samen met twee bevriende zakenbankiers afkomstig van JP Morgan. Om de problemen van deze tijd 'pensioen, armoede' op te lossen.

De mathematicus (geboren in 1954) won in 1997 de Nobelprijs voor de economie, samen met collega Myron Scholes, voor een methode om de waarde van derivaten (afgeleide financiële producten zoals opties en futures) te bepalen. De onderscheiding bevestigde het primaat van de financiële markten, die na de liberalisatie van kapitaalstromen in de jaren negentig ongekend groot werden, in omvang en in invloed. De Nobelprijs was nog niet uitgereikt of de Thaise baht kelderde. Het was de start van een vernietigende beurs- en valutacrisis, die talloze veelbelovende ontwikkelingslanden jaren terug in de tijd wierp.

De Aziëcrisis was een slag voor het geloof in vrije markten, en gaf de antiglobalisten vleugels. Het kwalijkst voor Merton was de bijkomende schade; het door hem opgerichte hedge fund Long Term Capital Management, dat dreef op derivaten en een 'onfeilbare' formule, ging bijna failliet en moest door een bankenconsortium op de been worden gehouden. Geschrokken gaf het Nobelcomité de Nobelprijs voor de economie een jaar later aan Amartya Sen, befaamd armoede-econoom.

Niettemin blijft Merton de financiële goeroe. De Nederlandsche Bank haalde hem afgelopen week naar Nederland, om het tienjarig bestaan van haar afdeling Financiële Markten te vieren.

Merton ruimt graag een ochtend in om vol vuur zijn ideeën uiteen te zetten. Neem het pensioen, in de vergrijzende westerse wereld het belangrijkste financiële probleem van de nabije toekomst. Overheden en pensioenfondsen schuiven de verantwoordelijkheid, en daarmee de risico's, voor pensioenbeslissingen vaker door naar huishoudens. 'Een onmiskenbare trend, die je overal in Europa zult zien nu het omslagstelsel, waarbij pensioenen uit lopende belastinginkomsten komen, niet houdbaar is. Ook in Nederland met zijn pensioenfondsen zul je steeds meer zien dat u en ikzelf vitale beslissingen moeten nemen, zelf moeten bepalen wat we opzij zetten, en voor hoelang.' Het probleem: dit zijn 'onmogelijke beslissingen, waartoe de meeste mensen niet geëquipeerd zijn. Alsof van ons gevraagd wordt onze eigen dokter te zijn.'

Merton gelooft niet dat financieel adviseurs consumenten goed kunnen bijstaan. 'De VS telt negenduizend beleggingsfondsen, en die kant gaat het ook op in Europa. De financieel adviseurs zijn net zo alomtegenwoordig als binnenhuisarchitecten, ook zo'n beroep wat Jan en Alleman schijnt te beoefenen. Maar als het geprojecteerde rendement niet behaald wordt, wie is er verantwoordelijk? En wie past geld bij als u straks tekort komt? Juist.'

De trend wordt volgens Merton dan ook dat - gedreven door concurrentie, nieuwe financiële instrumenten en dringende vraag van de consument - derden het risico van gezinnen weer terugnemen, in de vorm van een contract waarin nauwkeurig staat hoeveel geld de tegenpartij jaarlijks krijgt, vanaf wanneer, voor hoelang en onder welke voorwaarden.

'Een naadloos financieel product', noemt Merton dit, waarvoor consumenten flink zullen willen betalen. 'Supersimpel voor de klant.'

Of dit niet een volslagen utopie is, vanwege de immense kosten en risico's voor de aanbieder? Welnee, zegt Merton. 'Wat een paar jaar geleden nog niet kon, kan nu wel. We zijn zeer specifieke modellen aan het ontwikkelen, die rekening houden met alle financiële mogelijkheden van een individu, zijn menselijk kapitaal incluis. Samen met slimme toepassingen van swapcontracten, waarbij risico's tegen elkaar worden uitgeruild, is het mogelijk naadloze producten te maken.'

Met dezelfde middelen - 'swapcontracten zijn nu spotgoedkoop' - zijn volgens Merton de dilemma's van ontwikkelingslanden op te lossen, die op slechts een industrietak drijven en daarvan minder afhankelijk willen worden.

Een land dat volledig op de elektronica-industrie drijft, zoals Taiwan, en risico's wil spreiden door ook een auto-industrie te ontwikkelen, heeft volgens Merton twee opties: het kan een autofabriek bouwen, hetgeen geld en tijd kost en het risico van mislukking in zich draagt. Of het kan de kapitaalmarkt op gaan en gratis op papier een auto-industrie opbouwen. Hoe? Door een denkbeeldige portefeuille in elektronica-aandelen te swappen voor een portefeuille in auto-aandelen. Zo'n papieren contract kost niks, buiten een administratieve bijdrage. Daarmee ruilt Taiwan de risico's van de elektronica-industrie voor die van de auto-industrie, zonder dat het ook maar een paal in de grond hoeft te slaan.

Riskant? 'Welnee, je spreidt juist risico's. Dit soort dingen gaat gebeuren, op steeds grotere schaal. Daarmee ligt een wereld open voor ontwikkelingslanden die aan diversificatie willen doen.'

Meer over