De wereld is absurd

'Het enige wat mij interesseert is 'onzin'; alleen datgene wat geen enkele praktische zin heeft. Het leven interesseert mij alleen in haar ongerijmde verschijningsvorm', schreef de Russische avant-gardist Daniil Charms (1905-1942) in zijn dagboek....

HANNEKE DE KLERCK

Uit die dagboeken (in Brieven en dagboeken; Pegasus, 1993) kun je ze plukken van iedere bladzijde, de losse opmerkingen die getuigen van Charms hang naar het absurde, van zijn kinderlijke verbazing over zaken waarbij veel volwassenen niet snel stil zullen staan.

'Waarschijnlijk vloog het allereerste vogeltje niet hoger dan vier meter', stelt hij plompverloren.

Of: 'Oude vrouwtjes in een lange jurk en met een lange neus zijn grappig.'

En: 'Het is niet goed als poppen te dunne beentjes hebben.'

Charms weigerde zich te conformeren aan wat anderen vanzelfsprekend achtten. 'Als je van een bepaald iemand zegt dat zijn naam begint met de letter L, dan snapt iedereen wat dat betekent. Maar ik wens dat principieel niet te begrijpen.'

Hij wilde zich niet bemoeien met de politiek, maar juist de politiek maakte het hem moeilijk onder het communistische bewind werd hij twee keer gearresteerd; hij werd krankzinnig verklaard en naar een inrichting gestuurd, waar hij in 1942 omkwam.

Tijdens zijn leven zijn in Rusland van zijn werk voor volwassenen maar twee gedichten gepubliceerd. L Charms, een van de oprichters van de 'Vereniging voor reële kunst' Oberioe (1927-1930), voorzag in zijn onderhoud als schrijver van kinderverhalen en -versjes. Na zijn dood was zijn werk in zijn vaderland lange tijd verboden. Een deel ervan is verloren gegaan.

In Nederland werd Charms geïntroduceerd door Charles B.Timmer, die verhalen van hem vertaalde in Bam en ander proza (1978). Zijn kinderverhalen, waarvan een gedeelte nu is vertaald en samengebracht onder de titel Nietes welles, waren de eerste verhalen die in Rusland weer gepubliceerd konden worden.

Charms' kinderverhalen lijken veel op de vaak korte, anekdotische verhalen die hij voor volwassenen schreef. Ze zijn in vertaling ook wel in 'volwassen' bundels verschenen. Het enige verschil is dat er wat minder op wordt losgeslagen. (Een van de verhalen in Bam gaat over mannen die elkaar de kop inslaan met komkommers en eindigt droog met: 'Zulke grote komkommers zijn er nu in de winkel te koop' Dat soort geweld.) Kleine voorvallen leiden tot idiote gevolgen, verhalen houden abrupt op ('EN DAT IS ALLES'), niets is onmogelijk, de wereld is absurd, maar dat kun je met een kinderlijke vanzelfsprekendheid aanvaarden.

Zoals in het verhaal 'Ten eerste en ten tweede', waarin een kind zingend langs de straat gaat, en daarbij meeneemt wie hij tegenkomt en wat hij ziet: een vriendje, de kleinste mens ter wereld, een ongelooflijk lange man, een ezel, een bootje, een auto. Boot en auto worden een dag later ingeruild voor een olifant en een hondje. 'Zo gingen we verder. Voorop de lange man op de olifant, daarachter Petja en ik op de ezel, en achteraan het kleine mannetje op het hondje. En iedereen was tevreden en allemaal floten we een vrolijk lied.'

Melancholiek is het verhaal 'over een oud vrouwtje dat inkt ging kopen', waarin prachtig duidelijk wordt hoe een oude, wat vereenzaamde vrouw haar grip op de moderne wereld kwijt kan raken. Natuurlijk, het verhaal speelt aan het begin van de eeuw, in een wereld die voor ons ouderwets is, maar door Charms' ogen kun je ineens zien hoe eng een draaideur is, of een lift ('een piepklein kamertje'), als je die niet kent. 'Het oude vrouwtje liep naar voren en de deur kwam achter haar aan. Ze zag niets dan glas om zich heen en alles draaide.'

In het eerste verhaal, waaruit de boektitel komt, wil een jongen naar Brazilië; hij komt daar uiteraard niet maar blijft volhouden dat hij er is beland: hij noemt een koe bizon, blonde mannen indianen en dennenbomen palm de werkelijkheid kan zijn zoals je haar wilt zien.

Gerda Dendooven maakte rare, grappige tekeningen die goed passen bij het absurdisme van Charms. De lange man is in haar tekening zo vreselijk lang dat hij opgerold als een slakkenhuis nog maar nauwelijks op de bladzijde past, het kleine mannetje zo klein dat een hoekje van het hoofdkussen van de reus hem dient als bed.

Hanneke de Klerck

Daniil Charms: Nietes welles.

Illustraties Gerda Dendooven.

Querido; 64 pagina's; ¿ 24,90.

ISBN 90.214.5683.4.

Meer over